昭帝崩,昌邑王贺废,宣帝初即位,路温舒上书,言宜尚德缓刑
zhāo dì bēng , chāng yì wáng hè fèi , xuān dì chū jí wèi , lù wēn shū shàng shū , yán yí shàng dé huǎn xíng
“臣闻齐有无知之祸,而桓公以兴
“ chén wén qí yǒu wú zhī zhī huò , ér huán gōng yǐ xīng
晋有骊姬之难,而文公用伯
jìn yǒu lí jī zhī nán , ér wén gōng yòng bó
近世赵王不终,诸吕作乱,而孝文为太宗
jìn shì zhào wáng bù zhōng , zhū lǚ zuò luàn , ér xiào wén wèi tài zōng
由是观之,祸乱之作,将以开圣人也
yóu shì guān zhī , huò luàn zhī zuò , jiāng yǐ kāi shèng rén yě
故桓、文扶微兴坏,尊文、武之业,
gù huán 、 wén fú wēi xīng huài , zūn wén 、 wǔ zhī yè ,
泽加百姓,功润诸侯,虽不及三王,天下归仁焉
zé jiā bǎi xìng , gōng rùn zhū hóu , suī bù jí sān wáng , tiān xià guī rén yān
文帝永思至德,以承天心,崇仁义,省刑罚,通关梁,一远近,敬贤如大宾,爱民如赤子,内恕情之所安而施之于海内,是以囹圄空虚,天下太平
wén dì yǒng sī zhì dé , yǐ chéng tiān xīn , chóng rén yì , shěng xíng fá , tōng guān liáng , yī yuǎn jìn , jìng xián rú dà bīn , ài mín rú chì zi , nèi shù qíng zhī suǒ ān ér shī zhī yú hǎi nèi , shì yǐ líng yǔ kōng xū , tiān xià tài píng
夫继变化之后,必有异旧之恩,此贤圣所以昭天命也
fū jì biàn huà zhī hòu , bì yǒu yì jiù zhī ēn , cǐ xián shèng suǒ yǐ zhāo tiān mìng yě
“往者,昭帝即世而无嗣,大臣忧戚,焦心合谋,皆以昌邑尊亲,援而立之
“ wǎng zhě , zhāo dì jí shì ér wú sì , dà chén yōu qī , jiāo xīn hé móu , jiē yǐ chāng yì zūn qīn , yuán ér lì zhī
然天不授命,淫乱其心,遂以自亡
rán tiān bù shòu mìng , yín luàn qí xīn , suì yǐ zì wáng
深察祸变之故,乃皇天之所以开至圣也
shēn chá huò biàn zhī gù , nǎi huáng tiān zhī suǒ yǐ kāi zhì shèng yě
故大将军受命武帝,股肱汉国,披肝胆,决大计,黜亡义,立有德,辅天而行,然后宗庙以安,天下咸宁
gù dà jiāng jūn shòu mìng wǔ dì , gǔ gōng hàn guó , pī gān dǎn , jué dà jì , chù wáng yì , lì yǒu dé , fǔ tiān ér xíng , rán hòu zōng miào yǐ ān , tiān xià xián níng
臣闻《春秋》正即位,大一统而慎始也
chén wén 《 chūn qiū 》 zhèng jí wèi , dà yī tǒng ér shèn shǐ yě
陛下初登至尊,与天合符,宜改前世之失,正始受命之统,涤烦文,除民疾,存亡继绝,以应天意
bì xià chū dēng zhì zūn , yǔ tiān hé fú , yí gǎi qián shì zhī shī , zhèng shǐ shòu mìng zhī tǒng , dí fán wén , chú mín jí , cún wáng jì jué , yǐ yīng tiān yì
“臣闻秦有十失,其一尚存,治狱之吏是也
“ chén wén qín yǒu shí shī , qí yī shàng cún , zhì yù zhī lì shì yě
秦之时,羞文学,好武勇,贱仁义之士,贵治狱之吏,正言者谓之诽谤,遏过者谓之妖言,故盛服先生不用于世,忠良切言皆郁于胸,誉谀之声日满于耳,虚美熏心,实祸蔽塞,此乃秦之所以亡天下也
qín zhī shí , xiū wén xué , hǎo wǔ yǒng , jiàn rén yì zhī shì , guì zhì yù zhī lì , zhèng yán zhě wèi zhī fěi bàng , è guò zhě wèi zhī yāo yán , gù shèng fú xiān shēng bù yòng yú shì , zhōng liáng qiè yán jiē yù yú xiōng , yù yú zhī shēng rì mǎn yú ěr , xū měi xūn xīn , shí huò bì sè , cǐ nǎi qín zhī suǒ yǐ wáng tiān xià yě
方今天下,赖陛下恩厚,亡金革之危、饥寒之患,父子夫妻戮力安家,然太平未洽者,狱乱之也
fāng jīn tiān xià , lài bì xià ēn hòu , wáng jīn gé zhī wēi 、 jī hán zhī huàn , fù zǐ fū qī lù lì ān jiā , rán tài píng wèi qià zhě , yù luàn zhī yě
夫狱者,天下之大命也,死者不可复生,绝者不可复属
fū yù zhě , tiān xià zhī dà mìng yě , sǐ zhě bù kě fù shēng , jué zhě bù kě fù shǔ
《书》曰:“与其杀不辜,宁失不经
《 shū 》 yuē :“ yǔ qí shā bù gū , níng shī bù jīng
”今治狱吏则不然,上下相驱,以刻为明,深者获公名,平者多后患
” jīn zhì yù lì zé bù rán , shàng xià xiāng qū , yǐ kè wèi míng , shēn zhě huò gōng míng , píng zhě duō hòu huàn
故治狱之吏,皆欲人死,非憎人也,自安之道在人之死
gù zhì yù zhī lì , jiē yù rén sǐ , fēi zēng rén yě , zì ān zhī dào zài rén zhī sǐ
是以死人之血流离于市,被刑之徒比肩而立,大辟之计岁以万数
shì yǐ sǐ rén zhī xuè liú lí yú shì , bèi xíng zhī tú bǐ jiān ér lì , dà pì zhī jì suì yǐ wàn shù
此仁圣之所以伤也
cǐ rén shèng zhī suǒ yǐ shāng yě
太平之未洽,凡以此也
tài píng zhī wèi qià , fán yǐ cǐ yě
夫人情安则乐生,痛则思死,棰楚之下,何求而不得
fū rén qíng ān zé lè shēng , tòng zé sī sǐ , chuí chǔ zhī xià , hé qiú ér bù dé
做囚人不胜痛,则饰词以视之,吏治者利其然,则指道以明之,上奏畏却,则锻练而周内之
zuò qiú rén bù shèng tòng , zé shì cí yǐ shì zhī , lì zhì zhě lì qí rán , zé zhǐ dào yǐ míng zhī , shàng zòu wèi què , zé duàn liàn ér zhōu nèi zhī
盖奏当之成,虽皋陶听之,犹以为死有余辜
gài zòu dāng zhī chéng , suī gāo táo tīng zhī , yóu yǐ wéi sǐ yǒu yú gū
成练者众,文致之罪明也
chéng liàn zhě zhòng , wén zhì zhī zuì míng yě
是以狱吏专为深刻,残贼而亡极,媮为一切,不顾国患,此世之大贼也
shì yǐ yù lì zhuān wèi shēn kè , cán zéi ér wáng jí , tōu wèi yī qiè , bù gù guó huàn , cǐ shì zhī dà zéi yě
故俗语曰:“画地为狱议不入
gù sú yǔ yuē :“ huà dì wéi yù yì bù rù
刻木为吏期不对
kè mù wéi lì qī bú duì
”此皆疾吏之风,悲痛之辞也
” cǐ jiē jí lì zhī fēng , bēi tòng zhī cí yě
故天下之患,莫深于狱
gù tiān xià zhī huàn , mò shēn yú yù
败法乱正,离亲塞道,莫甚乎治狱之吏,此所谓一尚存者也
bài fǎ luàn zhèng , lí qīn sāi dào , mò shèn hū zhì yù zhī lì , cǐ suǒ wèi yī shàng cún zhě yě
“臣闻乌鸢之卵不毁,而后凤凰集
“ chén wén wū yuān zhī luǎn bù huǐ , ér hòu fèng huáng jí
诽谤之罪不诛,而后良言进
fěi bàng zhī zuì bù zhū , ér hòu liáng yán jìn
故古人有言:“山薮臧疾,川泽纳污,瑾瑜匿恶,国君含诟
gù gǔ rén yǒu yán :“ shān sǒu zāng jí , chuān zé nà wū , jǐn yú nì è , guó jūn hán gòu
”唯陛下除诽谤以招切言,开天下之口,广箴谏之路,扫亡秦之失,尊文武之德,省法制,宽刑罚,以废治狱,则太平之风可兴于世,永履和乐,与天亡极,天下幸甚
” wéi bì xià chú fěi bàng yǐ zhāo qiè yán , kāi tiān xià zhī kǒu , guǎng zhēn jiàn zhī lù , sǎo wáng qín zhī shī , zūn wén wǔ zhī dé , shěng fǎ zhì , kuān xíng fá , yǐ fèi zhì yù , zé tài píng zhī fēng kě xīng yú shì , yǒng lǚ hé lè , yǔ tiān wáng jí , tiān xià xìng shèn