臣窃惟事势,可为痛哭者一,可为流涕者二,可为长太息者六,若其它背理而伤道者,难遍以疏举
chén qiè wéi shì shì , kě wèi tòng kū zhě yī , kě wèi liú tì zhě èr , kě wèi zhǎng tài xī zhě liù , ruò qí tā bèi lǐ ér shāng dào zhě , nán biàn yǐ shū jǔ
进言者皆曰天下已安已治矣,臣独以为未也
jìn yán zhě jiē yuē tiān xià yǐ ān yǐ zhì yǐ , chén dú yǐ wéi wèi yě
曰安且治者,非愚则谀,皆非事实知治乱之体者也
yuē ān qiě zhì zhě , fēi yú zé yú , jiē fēi shì shí zhī zhì luàn zhī tǐ zhě yě
夫抱火厝之积薪之下而寝其上,火未及燃,因谓之安,方今之势,何以异此
fū bào huǒ cuò zhī jī xīn zhī xià ér qǐn qí shàng , huǒ wèi jí rán , yīn wèi zhī ān , fāng jīn zhī shì , hé yǐ yì cǐ
本末舛逆,首尾衡决,国制抢攘,非甚有纪,胡可谓治
běn mò chuǎn nì , shǒu wěi héng jué , guó zhì qiǎng rǎng , fēi shèn yǒu jì , hú kě wèi zhì
陛下何不一令臣得熟数之于前,因陈治安之策,试详择焉
bì xià hé bù yī lìng chén dé shú shù zhī yú qián , yīn chén zhì ān zhī cè , shì xiáng zé yān
夫射猎之娱,与安危之机孰急
fū shè liè zhī yú , yǔ ān wēi zhī jī shú jí
使为治劳智虑,苦身体,乏钟鼓之乐,勿为可也
shǐ wèi zhì láo zhì lǜ , kǔ shēn tǐ , fá zhōng gǔ zhī lè , wù wèi kě yě
乐与今同,而加之诸侯轨道,兵革不动,民保首领,匈叙宾服,四荒乡风,百姓素朴,狱讼衰息
lè yǔ jīn tóng , ér jiā zhī zhū hóu guǐ dào , bīng gé bù dòng , mín bǎo shǒu lǐng , xiōng xù bīn fú , sì huāng xiāng fēng , bǎi xìng sù piáo , yù sòng shuāi xī
大数既得,则天下顺治,海内之气,清和咸理,生为明帝,没为明神,名誉之美,垂于无穷
dà shù jì dé , zé tiān xià shùn zhì , hǎi nèi zhī qì , qīng hé xián lǐ , shēng wèi míng dì , méi wèi míng shén , míng yù zhī měi , chuí yú wú qióng
《礼》祖有功而宗有德,使顾成之庙称为太宗,上配太祖,与汉亡极
《 lǐ 》 zǔ yǒu gōng ér zōng yǒu dé , shǐ gù chéng zhī miào chēng wéi tài zōng , shàng pèi tài zǔ , yǔ hàn wáng jí
建久安之势,成长治之业,以承祖庙,以奉六亲,至孝也
jiàn jiǔ ān zhī shì , chéng zhǎng zhì zhī yè , yǐ chéng zǔ miào , yǐ fèng liù qīn , zhì xiào yě
以幸天下,以育群生,至仁也
yǐ xìng tiān xià , yǐ yù qún shēng , zhì rén yě
立经陈纪,轻重同得,后可以为万世法程,虽有愚幼不肖之嗣,犹得蒙业而安,至明也
lì jīng chén jì , qīng zhòng tóng dé , hòu kě yǐ wèi wàn shì fǎ chéng , suī yǒu yú yòu bù xiào zhī sì , yóu dé méng yè ér ān , zhì míng yě
以陛下之明达,因使少知治体者得佐下风,致此非难也
yǐ bì xià zhī míng dá , yīn shǐ shǎo zhī zhì tǐ zhě dé zuǒ xià fēng , zhì cǐ fēi nàn yě
其具可素陈于前,愿幸无忽
qí jù kě sù chén yú qián , yuàn xìng wú hū
臣谨稽之天地,验之往古,按之当今之务,日夜念此至孰也,虽使禹舜复生,为陛下计,亡以易此
chén jǐn jī zhī tiān dì , yàn zhī wǎng gǔ , àn zhī dāng jīn zhī wù , rì yè niàn cǐ zhì shú yě , suī shǐ yǔ shùn fù shēng , wèi bì xià jì , wáng yǐ yì cǐ
夫树国固,必相疑之势也,下数被其殃,上数爽其忧,甚非所以安上而全下也
fū shù guó gù , bì xiāng yí zhī shì yě , xià shù bèi qí yāng , shàng shù shuǎng qí yōu , shèn fēi suǒ yǐ ān shàng ér quán xià yě
今或亲弟谋为东帝,亲兄之子西乡而击,今吴又见告矣
jīn huò qīn dì móu wèi dōng dì , qīn xiōng zhī zi xī xiāng ér jī , jīn wú yòu jiàn gào yǐ
天子春秋鼎盛,行义未过,德泽有加焉,犹尚如是,况莫大诸侯权力且十此者乎
tiān zi chūn qiū dǐng shèng , xíng yì wèi guò , dé zé yǒu jiā yān , yóu shàng rú shì , kuàng mò dà zhū hóu quán lì qiě shí cǐ zhě hū
然而天下少安,何也
rán ér tiān xià shǎo ān , hé yě
大国之王幼弱未壮,汉之所置傅相方握其事
dà guó zhī wáng yòu ruò wèi zhuàng , hàn zhī suǒ zhì fù xiāng fāng wò qí shì
数年之后,诸侯之王大抵皆冠,血气方刚,汉之傅相称病而赐罢,彼自丞尉以上徧置私人,如此,有异淮南、济北之为邪
shù nián zhī hòu , zhū hóu zhī wáng dà dǐ jiē guān , xuè qì fāng gāng , hàn zhī fù xiāng chèn bìng ér cì bà , bǐ zì chéng wèi yǐ shàng biàn zhì sī rén , rú cǐ , yǒu yì huái nán 、 jì běi zhī wèi xié
此时而欲为治安,虽尧舜不治
cǐ shí ér yù wèi zhì ān , suī yáo shùn bù zhì
黄帝曰:“日中必熭,操刀必割
huáng dì yuē :“ rì zhōng bì wèi , cāo dāo bì gē
”今令此道顺,而全安甚易
” jīn lìng cǐ dào shùn , ér quán ān shèn yì
不肯早为,已乃堕骨肉之属而抗刭之,岂有异秦之季世乎
bù kěn zǎo wèi , yǐ nǎi duò gǔ ròu zhī shǔ ér kàng jǐng zhī , qǐ yǒu yì qín zhī jì shì hū
夫以天子之位,乘今之时,因天之助,尚惮以危为安,以乱为治,假设陛下居齐桓之处,将不合诸侯而匡天下乎
fū yǐ tiān zi zhī wèi , chéng jīn zhī shí , yīn tiān zhī zhù , shàng dàn yǐ wēi wèi ān , yǐ luàn wèi zhì , jiǎ shè bì xià jū qí huán zhī chù , jiāng bù hé zhū hóu ér kuāng tiān xià hū
臣又以知陛下有所必不能矣
chén yòu yǐ zhī bì xià yǒu suǒ bì bù néng yǐ
假设天下如曩时,淮阴侯尚王楚,黥布王淮南,彭越王梁,韩信王韩,张敖王赵,贯高为相,卢绾王燕,陈狶在代,令此六七公者皆亡恙,当是时而陛下即天子位,能自安乎
jiǎ shè tiān xià rú nǎng shí , huái yīn hóu shàng wáng chǔ , qíng bù wáng huái nán , péng yuè wáng liáng , hán xìn wáng hán , zhāng áo wáng zhào , guàn gāo wèi xiāng , lú wǎn wáng yàn , chén xī zài dài , lìng cǐ liù qī gōng zhě jiē wáng yàng , dāng shì shí ér bì xià jí tiān zi wèi , néng zì ān hū
臣有以知陛下之不能也
chén yǒu yǐ zhī bì xià zhī bù néng yě
天下肴乱,高皇帝与诸公倂起,非有仄室之势以豫席之也
tiān xià yáo luàn , gāo huáng dì yǔ zhū gōng bìng qǐ , fēi yǒu zè shì zhī shì yǐ yù xí zhī yě
诸公幸者乃为中涓,其次仅得舍人,材之不逮至远也
zhū gōng xìng zhě nǎi wèi zhōng juān , qí cì jǐn dé shě rén , cái zhī bù dǎi zhì yuǎn yě
高皇帝以明圣威武即天子位,割膏腴之地以王诸公,多者百余城,少者乃三四十县,德至渥也,然其后十年之间,反者九起
gāo huáng dì yǐ míng shèng wēi wǔ jí tiān zi wèi , gē gāo yú zhī dì yǐ wáng zhū gōng , duō zhě bǎi yú chéng , shǎo zhě nǎi sān sì shí xiàn , dé zhì wò yě , rán qí hòu shí nián zhī jiān , fǎn zhě jiǔ qǐ
陛下之与诸公,非亲角材而臣之也,又非身封王之也,自高皇帝不能以是一岁为安,故臣知陛下之不能也
bì xià zhī yǔ zhū gōng , fēi qīn jiǎo cái ér chén zhī yě , yòu fēi shēn fēng wáng zhī yě , zì gāo huáng dì bù néng yǐ shì yī suì wèi ān , gù chén zhī bì xià zhī bù néng yě
然尚有可诿者,曰疏
rán shàng yǒu kě wěi zhě , yuē shū
臣请试言其亲者
chén qǐng shì yán qí qīn zhě
假令悼惠王王齐,元王王楚,中子王赵,幽王王淮阳,共王王梁,灵王王燕,厉王王淮南,六七贵人皆亡恙,当是时陛下即位,能为治乎
jiǎ lìng dào huì wáng wáng qí , yuán wáng wáng chǔ , zhōng zi wáng zhào , yōu wáng wáng huái yáng , gòng wáng wáng liáng , líng wáng wáng yàn , lì wáng wáng huái nán , liù qī guì rén jiē wáng yàng , dāng shì shí bì xià jí wèi , néng wèi zhì hū
臣又知陛下之不能也
chén yòu zhī bì xià zhī bù néng yě
若此诸王,虽名为臣,实皆有布衣昆弟之心,虑无不帝制而天子自为者
ruò cǐ zhū wáng , suī míng wèi chén , shí jiē yǒu bù yī kūn dì zhī xīn , lǜ wú bù dì zhì ér tiān zi zì wèi zhě
擅爵人,赦死罪,甚者或戴黄屋,汉法令非行也
shàn jué rén , shè sǐ zuì , shèn zhě huò dài huáng wū , hàn fǎ lìng fēi xíng yě
虽行不轨如厉王者,令之不肯听,召之安可致乎
suī xíng bù guǐ rú lì wáng zhě , lìng zhī bù kěn tīng , zhào zhī ān kě zhì hū
幸而来至,法安可得加
xìng ér lái zhì , fǎ ān kě dé jiā
动一亲戚,天下圜视而起,陛下之臣虽有悍如冯敬者,适启其口,匕首已陷其胸矣
dòng yī qīn qī , tiān xià huán shì ér qǐ , bì xià zhī chén suī yǒu hàn rú féng jìng zhě , shì qǐ qí kǒu , bǐ shǒu yǐ xiàn qí xiōng yǐ
陛下虽贤,谁与领此
bì xià suī xián , shuí yǔ lǐng cǐ
故疏者必危,亲者必乱,已然之效也
gù shū zhě bì wēi , qīn zhě bì luàn , yǐ rán zhī xiào yě
其异姓负强而动者,汉已幸胜之矣,又不易其所以然
qí yì xìng fù qiáng ér dòng zhě , hàn yǐ xìng shèng zhī yǐ , yòu bù yì qí suǒ yǐ rán
同姓袭是迹而动,既有征矣,其势尽又复然
tóng xìng xí shì jì ér dòng , jì yǒu zhēng yǐ , qí shì jǐn yòu fù rán
殃祸之变未知所移,明帝处之尚不能以安,后世将如之何
yāng huò zhī biàn wèi zhī suǒ yí , míng dì chù zhī shàng bù néng yǐ ān , hòu shì jiāng rú zhī hé
屠牛坦一朝解十二牛,而芒刃不顿者,所排击剥割,皆众理解也
tú niú tǎn yī zhāo jiě shí èr niú , ér máng rèn bù dùn zhě , suǒ pái jī bō gē , jiē zhòng lǐ jiě yě
至于髋髀之所,非斤则斧
zhì yú kuān bì zhī suǒ , fēi jīn zé fǔ
夫仁义恩厚,人主之芒刃也
fū rén yì ēn hòu , rén zhǔ zhī máng rèn yě
权势法制,人主之斤斧也
quán shì fǎ zhì , rén zhǔ zhī jīn fǔ yě
今诸侯王皆众髋髀也,释斤斧之用,而欲婴以芒刃,臣以为不缺则折
jīn zhū hóu wáng jiē zhòng kuān bì yě , shì jīn fǔ zhī yòng , ér yù yīng yǐ máng rèn , chén yǐ wéi bù quē zé zhé
胡不用之淮南、济北
hú bù yòng zhī huái nán 、 jì běi
臣窃迹前事,大抵强者先反,淮阴王楚最强,则最先反
chén qiè jì qián shì , dà dǐ qiáng zhě xiān fǎn , huái yīn wáng chǔ zuì qiáng , zé zuì xiān fǎn
韩信倚胡,则又反
hán xìn yǐ hú , zé yòu fǎn
贯高因赵资,则又反
guàn gāo yīn zhào zī , zé yòu fǎn
陈狶兵精,则又反
chén xī bīng jīng , zé yòu fǎn
彭越用梁,则又反
péng yuè yòng liáng , zé yòu fǎn
黥布用淮南,则又反
qíng bù yòng huái nán , zé yòu fǎn
卢绾最弱,最后反
lú wǎn zuì ruò , zuì hòu fǎn
长沙乃在二万五千户耳,功少而最完,势疏而最忠,非独性异人也,亦形势然也
cháng shā nǎi zài èr wàn wǔ qiān hù ěr , gōng shǎo ér zuì wán , shì shū ér zuì zhōng , fēi dú xìng yì rén yě , yì xíng shì rán yě
曩令樊、郦、绛、灌据数十城而王,今虽以残亡可也
nǎng lìng fán 、 lì 、 jiàng 、 guàn jù shù shí chéng ér wáng , jīn suī yǐ cán wáng kě yě
令信、越之伦列为彻侯而居,虽至今存可也
lìng xìn 、 yuè zhī lún liè wèi chè hóu ér jū , suī zhì jīn cún kě yě
然则天下之大计可知已
rán zé tiān xià zhī dà jì kě zhī yǐ
欲诸王之皆忠附,则莫若令如长沙王,欲臣子之勿菹醢,则莫若令如樊郦等
yù zhū wáng zhī jiē zhōng fù , zé mò ruò lìng rú cháng shā wáng , yù chén zi zhī wù jū hǎi , zé mò ruò lìng rú fán lì děng
欲天下之治安,莫若众建诸侯而少其力
yù tiān xià zhī zhì ān , mò ruò zhòng jiàn zhū hóu ér shǎo qí lì
力少则易使以义,国小则亡邪心
lì shǎo zé yì shǐ yǐ yì , guó xiǎo zé wáng xié xīn
令海内之势如身之使臂,臂之使指,莫不制从
lìng hǎi nèi zhī shì rú shēn zhī shǐ bì , bì zhī shǐ zhǐ , mò bù zhì cóng
诸侯之君不敢有异心,辐凑并进而归命天子,虽在细民,且知其安,故天下咸知陛下之明
zhū hóu zhī jūn bù gǎn yǒu yì xīn , fú còu bìng jìn ér guī mìng tiān zi , suī zài xì mín , qiě zhī qí ān , gù tiān xià xián zhī bì xià zhī míng
割地定制,令齐、赵、楚各为若干国,使悼惠王、幽王、元王之子孙毕以次各受祖之分地,地尽而止,及燕、梁它国皆然
gē dì dìng zhì , lìng qí 、 zhào 、 chǔ gè wèi ruò gān guó , shǐ dào huì wáng 、 yōu wáng 、 yuán wáng zhī zǐ sūn bì yǐ cì gè shòu zǔ zhī fēn dì , dì jǐn ér zhǐ , jí yàn 、 liáng tā guó jiē rán
其分地众而子孙少者,建以为国,空而置之,须其子孙生者,举使君之
qí fēn dì zhòng ér zǐ sūn shǎo zhě , jiàn yǐ wéi guó , kōng ér zhì zhī , xū qí zǐ sūn shēng zhě , jǔ shǐ jūn zhī
诸侯之地其削颇入汉者,为徙其侯国,及封其子孙也,所以数偿之
zhū hóu zhī dì qí xuē pǒ rù hàn zhě , wèi xǐ qí hóu guó , jí fēng qí zǐ sūn yě , suǒ yǐ shù cháng zhī
一寸之地,一人之众,天子亡所利焉,诚以定治而已,故天下咸知陛下之廉
yī cùn zhī dì , yī rén zhī zhòng , tiān zi wáng suǒ lì yān , chéng yǐ dìng zhì ér yǐ , gù tiān xià xián zhī bì xià zhī lián
地制壹定,宗室子孙莫虑不王,下无倍畔之心,上无诛伐之志,故天下咸知陛下之仁
dì zhì yī dìng , zōng shì zǐ sūn mò lǜ bù wáng , xià wú bèi pàn zhī xīn , shàng wú zhū fá zhī zhì , gù tiān xià xián zhī bì xià zhī rén
法立而不犯,令行而不逆,贯高、利几之谋不生,柴奇、开章之计不萌,细民乡善,大臣致顺,故天下咸知陛下之义
fǎ lì ér bù fàn , lìng xíng ér bù nì , guàn gāo 、 lì jǐ zhī móu bù shēng , chái qí 、 kāi zhāng zhī jì bù méng , xì mín xiāng shàn , dà chén zhì shùn , gù tiān xià xián zhī bì xià zhī yì
卧赤子天下之上而安,植遗腹,朝委裘,而天下不乱
wò chì zi tiān xià zhī shàng ér ān , zhí yí fù , cháo wěi qiú , ér tiān xià bù luàn
当时大治,后世诵圣
dāng shí dà zhì , hòu shì sòng shèng
壹动而五业附,陛下谁惮而久不为此
yī dòng ér wǔ yè fù , bì xià shuí dàn ér jiǔ bù wèi cǐ
天下之势方病大瘇
tiān xià zhī shì fāng bìng dà zhǒng
一胫之大几如要,一指之大几如股,平居不可屈信,一二指搐,身虑亡聊
yī jìng zhī dà jǐ rú yào , yī zhǐ zhī dà jǐ rú gǔ , píng jū bù kě qū xìn , yī èr zhǐ chù , shēn lǜ wáng liáo
失今不治,必为锢疾,后虽有扁鹊,不能为已
shī jīn bù zhì , bì wèi gù jí , hòu suī yǒu biǎn què , bù néng wèi yǐ
病非徒瘇也,又苦跖戾
bìng fēi tú zhǒng yě , yòu kǔ zhí lì
元王之子,帝之从弟也,今之王者,从弟之子也
yuán wáng zhī zi , dì zhī cóng dì yě , jīn zhī wáng zhě , cóng dì zhī zi yě
惠王之子,亲兄子也
huì wáng zhī zi , qīn xiōng zi yě
今之王者,兄子之子也
jīn zhī wáng zhě , xiōng zi zhī zi yě
亲者或亡分地以安天下,疏者或制大权以逼天子,臣故曰非徒病瘇也,又苦跖戾
qīn zhě huò wáng fēn dì yǐ ān tiān xià , shū zhě huò zhì dà quán yǐ bī tiān zi , chén gù yuē fēi tú bìng zhǒng yě , yòu kǔ zhí lì
可痛哭者,此病是也
kě tòng kū zhě , cǐ bìng shì yě
天下之势方倒县
tiān xià zhī shì fāng dào xiàn
凡天子者,天下之首,何也
fán tiān zi zhě , tiān xià zhī shǒu , hé yě
蛮夷者,天下之足,何也
mán yí zhě , tiān xià zhī zú , hé yě
今匈奴嫚娒侵掠,至不敬也,为天下患,至亡已也,而汉岁金絮采缯以奉之
jīn xiōng nú mān méi qīn lüè , zhì bù jìng yě , wèi tiān xià huàn , zhì wáng yǐ yě , ér hàn suì jīn xù cǎi zēng yǐ fèng zhī
夷狄征令,是主上之操也
yí dí zhēng lìng , shì zhǔ shàng zhī cāo yě
天子共贡,是臣下之礼也
tiān zi gòng gòng , shì chén xià zhī lǐ yě
足反居上,首顾居下,倒县如此,莫之能解,犹为国有人乎
zú fǎn jū shàng , shǒu gù jū xià , dào xiàn rú cǐ , mò zhī néng jiě , yóu wèi guó yǒu rén hū
非亶倒县而已,又类辟,且病痱
fēi dǎn dào xiàn ér yǐ , yòu lèi pì , qiě bìng fèi
夫辟者一面病,痱者一方痛
fū pì zhě yí miàn bìng , fèi zhě yī fāng tòng
今西边北边之郡,虽有长爵不轻得复,五尺以上不轻得息,斥候望烽燧不得卧,将吏被介胄而睡,臣故曰一方病矣
jīn xī biān běi biān zhī jùn , suī yǒu zhǎng jué bù qīng dé fù , wǔ chǐ yǐ shàng bù qīng dé xī , chì hòu wàng fēng suì bù dé wò , jiāng lì bèi jiè zhòu ér shuì , chén gù yuē yī fāng bìng yǐ
医能治之,而上不使,可为流涕者此也
yī néng zhì zhī , ér shàng bù shǐ , kě wèi liú tì zhě cǐ yě
陛下何忍以帝皇之号为戎人诸侯,势既卑辱,而祸不息,长此安穷
bì xià hé rěn yǐ dì huáng zhī hào wèi róng rén zhū hóu , shì jì bēi rǔ , ér huò bù xī , zhǎng cǐ ān qióng
进谋者率以为是,固不可解也,亡具甚矣
jìn móu zhě lǜ yǐ wéi shì , gù bù kě jiě yě , wáng jù shèn yǐ
臣窃料匈奴之众不过汉一大县,以天下之大困于一县之众,甚为执事者羞之
chén qiè liào xiōng nú zhī zhòng bù guò hàn yī dà xiàn , yǐ tiān xià zhī dà kùn yú yī xiàn zhī zhòng , shèn wéi zhí shì zhě xiū zhī
陛下何不试以臣为属国之官以主匈奴
bì xià hé bù shì yǐ chén wèi shǔ guó zhī guān yǐ zhǔ xiōng nú
行臣之计,请必系单于之颈而制其命,伏中行说而笞其背,举匈奴之众唯上之令
xíng chén zhī jì , qǐng bì xì chán yú zhī jǐng ér zhì qí mìng , fú zhōng háng shuō ér chī qí bèi , jǔ xiōng nú zhī zhòng wéi shàng zhī lìng
今不猎猛敌而猎田彘,不搏反寇而搏畜菟,玩细娱而不图大患,非所以为安也
jīn bù liè měng dí ér liè tián zhì , bù bó fǎn kòu ér bó chù tú , wán xì yú ér bù tú dà huàn , fēi suǒ yǐ wéi ān yě
德可远施,威可远加,而直数百里外威令不信,可为流涕者此也
dé kě yuǎn shī , wēi kě yuǎn jiā , ér zhí shù bǎi lǐ wài wēi lìng bù xìn , kě wèi liú tì zhě cǐ yě
今民卖僮者,为之绣衣丝履偏诸缘,内之闲中,是古天子后服,所以庙而不宴者也,而庶人得以衣婢妾
jīn mín mài tóng zhě , wèi zhī xiù yī sī lǚ piān zhū yuán , nèi zhī xián zhōng , shì gǔ tiān zi hòu fú , suǒ yǐ miào ér bù yàn zhě yě , ér shù rén dé yǐ yī bì qiè
白縠之表,薄纨之里, 以偏诸,美者黼绣,是古天子之服,今富人大贾嘉会召客者以被墙
bái hú zhī biǎo , báo wán zhī lǐ , yǐ piān zhū , měi zhě fǔ xiù , shì gǔ tiān zi zhī fú , jīn fù rén dà jiǎ jiā huì zhào kè zhě yǐ bèi qiáng
古者以奉一帝一后而节适,今庶人屋壁得为帝服,倡优下贱得为后饰,然而天下不屈者,殆未有也
gǔ zhě yǐ fèng yī dì yī hòu ér jié shì , jīn shù rén wū bì dé wèi dì fú , chāng yōu xià jiàn dé wèi hòu shì , rán ér tiān xià bù qū zhě , dài wèi yǒu yě
且帝之身自衣皂绨,而富民墙屋被文绣
qiě dì zhī shēn zì yī zào tí , ér fù mín qiáng wū bèi wén xiù
天子之后以缘其领,庶人孽妾缘其履:此臣所谓舛也
tiān zi zhī hòu yǐ yuán qí lǐng , shù rén niè qiè yuán qí lǚ : cǐ chén suǒ wèi chuǎn yě
夫百人作之不能衣一人,欲天下亡寒,胡可得也
fū bǎi rén zuò zhī bù néng yī yī rén , yù tiān xià wáng hán , hú kě dé yě
一人耕之,十人聚而食之,欲天下亡饥,不可得也
yī rén gēng zhī , shí rén jù ér shí zhī , yù tiān xià wáng jī , bù kě dé yě
饥寒切于民之肌肤,欲其亡为奸邪,不可得也
jī hán qiè yú mín zhī jī fū , yù qí wáng wèi jiān xié , bù kě dé yě
国已屈矣,盗贼直须时耳,然而献计者曰“毋动”,为大耳
guó yǐ qū yǐ , dào zéi zhí xū shí ěr , rán ér xiàn jì zhě yuē “ wú dòng ”, wèi dà ěr
夫俗至大不敬也,至亡等也,至冒上也,进计者犹曰“毋为”,可为长太息者此也
fū sú zhì dà bù jìng yě , zhì wáng děng yě , zhì mào shàng yě , jìn jì zhě yóu yuē “ wú wèi ”, kě wèi zhǎng tài xī zhě cǐ yě
商君遗礼义,弃仁恩,并心于进取
shāng jūn yí lǐ yì , qì rén ēn , bìng xīn yú jìn qǔ
行之二岁,秦俗日败
xíng zhī èr suì , qín sú rì bài
故秦人家富子壮则出分,家贫子壮则出赘
gù qín rén jiā fù zi zhuàng zé chū fēn , jiā pín zi zhuàng zé chū zhuì
借父耰鉏,虑有德色
jiè fù yōu chú , lǜ yǒu dé sè
母取箕帚,立而谇语
mǔ qǔ jī zhǒu , lì ér suì yǔ
抱哺其于,与公并倨
bào bǔ qí yú , yǔ gōng bìng jù
妇姑不相说,则反唇而相稽
fù gū bù xiāng shuō , zé fǎn chún ér xiāng jī
其慈子耆利,不同禽兽者亡几耳
qí cí zi qí lì , bù tóng qín shòu zhě wáng jǐ ěr
然并心而赴时犹曰蹶六国,兼天下
rán bìng xīn ér fù shí yóu yuē jué liù guó , jiān tiān xià
功成求得矣,终不知反廉愧之节,仁义之厚
gōng chéng qiú dé yǐ , zhōng bù zhī fǎn lián kuì zhī jié , rén yì zhī hòu
信并兼之法,遂进取之业,天下大败,众掩寡,智欺愚,勇威怯,壮陵衰,其乱至矣,是以大贤起之,威震海内,德从天下
xìn bìng jiān zhī fǎ , suì jìn qǔ zhī yè , tiān xià dà bài , zhòng yǎn guǎ , zhì qī yú , yǒng wēi qiè , zhuàng líng shuāi , qí luàn zhì yǐ , shì yǐ dà xián qǐ zhī , wēi zhèn hǎi nèi , dé cóng tiān xià
曩之为秦者,今转而为汉矣
nǎng zhī wèi qín zhě , jīn zhuǎn ér wèi hàn yǐ
然其遗风余俗,犹尚未改
rán qí yí fēng yú sú , yóu shàng wèi gǎi
今世以侈靡相竞,而上亡制度,弃礼谊,捐廉耻日甚,可谓月异而岁不同矣
jīn shì yǐ chǐ mí xiāng jìng , ér shàng wáng zhì dù , qì lǐ yì , juān lián chǐ rì shèn , kě wèi yuè yì ér suì bù tóng yǐ
逐利不耳,虑非顾行也,今其甚者杀父兄矣
zhú lì bù ěr , lǜ fēi gù xíng yě , jīn qí shèn zhě shā fù xiōng yǐ
盗者剟寝户之帘,搴两庙之器,白昼大都之中剽吏而夺之金
dào zhě duō qǐn hù zhī lián , qiān liǎng miào zhī qì , bái zhòu dà dū zhī zhōng piāo lì ér duó zhī jīn
矫伪者出几十万石粟,赋六百余万钱,乘传而行郡国,此其亡行义之尤至者也
jiǎo wěi zhě chū jǐ shí wàn shí sù , fù liù bǎi yú wàn qián , chéng chuán ér xíng jùn guó , cǐ qí wáng xíng yì zhī yóu zhì zhě yě
而大臣特以簿书不报,期会之间,以为大故
ér dà chén tè yǐ bù shū bù bào , qī huì zhī jiān , yǐ wéi dà gù
至于俗流失,世坏败,因恬而不知怪,虑不动于耳目,以为是适然耳
zhì yú sú liú shī , shì huài bài , yīn tián ér bù zhī guài , lǜ bù dòng yú ěr mù , yǐ wéi shì shì rán ěr
夫移风易俗,使天下回心而乡道,类非俗吏之所能为也
fū yí fēng yì sú , shǐ tiān xià huí xīn ér xiāng dào , lèi fēi sú lì zhī suǒ néng wèi yě
俗吏之所务,在于刀笔筐箧,而不知大体
sú lì zhī suǒ wù , zài yú dāo bǐ kuāng qiè , ér bù zhī dà tǐ
陛下又不自忧,窃为陛下惜之
bì xià yòu bù zì yōu , qiè wèi bì xià xī zhī
夫立君臣,等上下,使父子有礼,六亲有纪,此非天之所为,人之所设也
fū lì jūn chén , děng shàng xià , shǐ fù zǐ yǒu lǐ , liù qīn yǒu jì , cǐ fēi tiān zhī suǒ wèi , rén zhī suǒ shè yě
夫人之所设,不为不立,不植则僵,不修则坏
fū rén zhī suǒ shè , bù wèi bù lì , bù zhí zé jiāng , bù xiū zé huài
《管子》曰:“礼义廉耻,是谓四维
《 guǎn zi 》 yuē :“ lǐ yì lián chǐ , shì wèi sì wéi
四维不张,国乃灭亡
sì wéi bù zhāng , guó nǎi miè wáng
”使管子愚人也则可,管子而少知治体,则是岂可不为寒心哉
” shǐ guǎn zi yú rén yě zé kě , guǎn zi ér shǎo zhī zhì tǐ , zé shì qǐ kě bù wèi hán xīn zāi
秦灭四维而不张,故君臣乖乱,六亲殃戮,奸人并起,万民离叛,凡十三岁,而社稷为虚
qín miè sì wéi ér bù zhāng , gù jūn chén guāi luàn , liù qīn yāng lù , jiān rén bìng qǐ , wàn mín lí pàn , fán shí sān suì , ér shè jì wèi xū
今四维犹未备也,故奸人几幸,而众心疑惑
jīn sì wéi yóu wèi bèi yě , gù jiān rén jǐ xìng , ér zhòng xīn yí huò
岂如今定经制,令君君臣臣,上下有差,父子六亲各得其宜,奸人亡所几幸,而群臣众信,是不疑惑
qǐ rú jīn dìng jīng zhì , lìng jūn jūn chén chén , shàng xià yǒu chà , fù zǐ liù qīn gè dé qí yí , jiān rén wáng suǒ jǐ xìng , ér qún chén zhòng xìn , shì bù yí huò
此业一定,世世常安,而后有所持循矣
cǐ yè yí dìng , shì shì cháng ān , ér hòu yǒu suǒ chí xún yǐ
若夫经制不定,是犹度江河亡维楫,中流而遇风波,舩必覆矣
ruò fú jīng zhì bù dìng , shì yóu dù jiāng hé wáng wéi jí , zhōng liú ér yù fēng bō , chuán bì fù yǐ
可为长太息者此也
kě wèi zhǎng tài xī zhě cǐ yě
夏为天子,十有余世,而殷受之
xià wèi tiān zi , shí yǒu yú shì , ér yīn shòu zhī
殷为天子,二十余世,而周受之
yīn wèi tiān zi , èr shí yú shì , ér zhōu shòu zhī
周为天子,三十余世,而秦受之
zhōu wèi tiān zi , sān shí yú shì , ér qín shòu zhī
秦为天子,二世而亡
qín wèi tiān zi , èr shì ér wáng
人性不甚相远也,何三代之君有道之长,而秦无道之暴也
rén xìng bù shèn xiāng yuǎn yě , hé sān dài zhī jūn yǒu dào zhī zhǎng , ér qín wú dào zhī bào yě
古之王者,太子乃生,固举以礼,使士负之,有司齐肃端冕,见之南郊,见于天也
gǔ zhī wáng zhě , tài zi nǎi shēng , gù jǔ yǐ lǐ , shǐ shì fù zhī , yǒu sī qí sù duān miǎn , jiàn zhī nán jiāo , jiàn yú tiān yě
过阙则下,过庙则趋,孝子之道也
guò quē zé xià , guò miào zé qū , xiào zi zhī dào yě
故自为赤子而教固已行矣
gù zì wèi chì zi ér jiào gù yǐ xíng yǐ
昔者成王幼在襁抱之中,召公为太保,周公为太傅,太公为太师
xī zhě chéng wáng yòu zài qiǎng bào zhī zhōng , zhào gōng wèi tài bǎo , zhōu gōng wèi tài fù , tài gōng wèi tài shī
保,保其身体
bǎo , bǎo qí shēn tǐ
傅,传之德义
fù , chuán zhī dé yì
师,道之教训:此三公之职也
shī , dào zhī jiào xùn : cǐ sān gōng zhī zhí yě
于是为置三少,皆上大夫也,曰少保、少傅、少师,是与太子宴者也
yú shì wèi zhì sān shǎo , jiē shàng dà fū yě , yuē shǎo bǎo 、 shǎo fù 、 shǎo shī , shì yǔ tài zi yàn zhě yě
故乃孩子提有识,三公、三少固明孝仁礼义以道习之,逐去邪人,不使见恶行
gù nǎi hái zi tí yǒu shí , sān gōng 、 sān shǎo gù míng xiào rén lǐ yì yǐ dào xí zhī , zhú qù xié rén , bù shǐ jiàn è xíng
于是皆选天下之端士孝悌博闻有道术者以卫翼之,使与太子居处出入
yú shì jiē xuǎn tiān xià zhī duān shì xiào tì bó wén yǒu dào shù zhě yǐ wèi yì zhī , shǐ yǔ tài zi jū chǔ chū rù
故太子乃生而见正事,闻正言,行正道,左右前后皆正人也
gù tài zi nǎi shēng ér jiàn zhèng shì , wén zhèng yán , xíng zhèng dào , zuǒ yòu qián hòu jiē zhèng rén yě
夫习与正人居之,不能毋正,犹生长于齐不能不齐言也
fū xí yǔ zhèng rén jū zhī , bù néng wú zhèng , yóu shēng zhǎng yú qí bù néng bù qí yán yě
习与不正人居之,不能毋不正,犹生长于楚之地不能不楚言也
xí yǔ bù zhèng rén jū zhī , bù néng wú bù zhèng , yóu shēng zhǎng yú chǔ zhī dì bù néng bù chǔ yán yě
故择其所耆,必先受业,乃得尝之
gù zé qí suǒ qí , bì xiān shòu yè , nǎi dé cháng zhī
择其所乐,必先有习,乃得为之
zé qí suǒ lè , bì xiān yǒu xí , nǎi dé wèi zhī
孔子曰:“少成若天性,习贯如自然
kǒng zi yuē :“ shǎo chéng ruò tiān xìng , xí guàn rú zì rán
”及太子少长,知妃色,则入于学
” jí tài zi shǎo zhǎng , zhī fēi sè , zé rù yú xué
学者,所学之官也
xué zhě , suǒ xué zhī guān yě
《学礼》曰:“帝入东学,上亲而贵仁,则亲疏有序而恩相及矣
《 xué lǐ 》 yuē :“ dì rù dōng xué , shàng qīn ér guì rén , zé qīn shū yǒu xù ér ēn xiāng jí yǐ
帝入南学,上齿而贵信,则长幼有差而民不诬矣
dì rù nán xué , shàng chǐ ér guì xìn , zé zhǎng yòu yǒu chà ér mín bù wū yǐ
帝入西学,上贤而贵德,则圣智在位而功不遗矣
dì rù xī xué , shàng xián ér guì dé , zé shèng zhì zài wèi ér gōng bù yí yǐ
帝入北学,上贵而尊爵,则贵贱有等而下不逾矣
dì rù běi xué , shàng guì ér zūn jué , zé guì jiàn yǒu děng ér xià bù yú yǐ
帝入太学,承师问道,退习而考于太傅,太傅罚其不则而匡其不及,则德智长而治道得矣
dì rù tài xué , chéng shī wèn dào , tuì xí ér kǎo yú tài fù , tài fù fá qí bù zé ér kuāng qí bù jí , zé dé zhì zhǎng ér zhì dào dé yǐ
此五学者既成于上,则百姓黎民化辑于下矣
cǐ wǔ xué zhě jì chéng yú shàng , zé bǎi xìng lí mín huà jí yú xià yǐ
”及太于既冠成人,免于保傅之严,则有记过之史,彻膳之宰,进善之旌,诽谤之木,敢谏之鼓
” jí tài yú jì guān chéng rén , miǎn yú bǎo fù zhī yán , zé yǒu jì guò zhī shǐ , chè shàn zhī zǎi , jìn shàn zhī jīng , fěi bàng zhī mù , gǎn jiàn zhī gǔ
瞽史诵诗,工诵箴谏,大夫进谋,士传民语
gǔ shǐ sòng shī , gōng sòng zhēn jiàn , dà fū jìn móu , shì chuán mín yǔ
习与智长,故切而不媿
xí yǔ zhì zhǎng , gù qiè ér bù kuì
化与心成,故中道若性
huà yǔ xīn chéng , gù zhōng dào ruò xìng
三代之礼:春朝朝日,秋暮夕月,所以明有敬也
sān dài zhī lǐ : chūn cháo zhāo rì , qiū mù xī yuè , suǒ yǐ míng yǒu jìng yě
春秋入学,坐国老,执酱而亲馈之,所以明有孝也
chūn qiū rù xué , zuò guó lǎo , zhí jiàng ér qīn kuì zhī , suǒ yǐ míng yǒu xiào yě
行以鸾和,步中《采齐》,趣中《肆夏》,所以明有度也
xíng yǐ luán hé , bù zhōng 《 cǎi qí 》, qù zhōng 《 sì xià 》, suǒ yǐ míng yǒu dù yě
其于禽兽,见其生不食其死,闻其声不食其肉,故远庖厨,所以长恩,且明有仁也
qí yú qín shòu , jiàn qí shēng bù shí qí sǐ , wén qí shēng bù shí qí ròu , gù yuǎn páo chú , suǒ yǐ zhǎng ēn , qiě míng yǒu rén yě
夫三代之所以长久者,以其辅翼太子有此具也
fū sān dài zhī suǒ yǐ cháng jiǔ zhě , yǐ qí fǔ yì tài zi yǒu cǐ jù yě
其俗固非贵辞让也,所上者告讦也
qí sú gù fēi guì cí ràng yě , suǒ shàng zhě gào jié yě
固非贵礼义也,所上者刑罚也
gù fēi guì lǐ yì yě , suǒ shàng zhě xíng fá yě
使赵高傅胡亥而教之狱,所习者非斩劓人,则夷人之三族也
shǐ zhào gāo fù hú hài ér jiào zhī yù , suǒ xí zhě fēi zhǎn yì rén , zé yí rén zhī sān zú yě
故胡亥今日即位而明日射人,忠谏者谓之诽谤,深计者谓之妖言,其视杀人若艾草菅然
gù hú hài jīn rì jí wèi ér míng rì shè rén , zhōng jiàn zhě wèi zhī fěi bàng , shēn jì zhě wèi zhī yāo yán , qí shì shā rén ruò ài cǎo jiān rán
岂惟胡亥之性恶哉
qǐ wéi hú hài zhī xìng è zāi
彼其所以道之者非其理故也
bǐ qí suǒ yǐ dào zhī zhě fēi qí lǐ gù yě
鄙谚曰:“不习为吏,视已成事
bǐ yàn yuē :“ bù xí wèi lì , shì yǐ chéng shì
”又曰:“前车覆,后车诫
” yòu yuē :“ qián chē fù , hòu chē jiè
”夫三代之所以长久者,其已事可知也
” fū sān dài zhī suǒ yǐ cháng jiǔ zhě , qí yǐ shì kě zhī yě
然而不能从者,是不法圣智也
rán ér bù néng cóng zhě , shì bù fǎ shèng zhì yě
秦世之所以亟绝者,其辙迹可见也
qín shì zhī suǒ yǐ jí jué zhě , qí zhé jì kě jiàn yě
然而不避,是后车又将覆也
rán ér bù bì , shì hòu chē yòu jiāng fù yě
夫存亡之变,治乱之机,其要在是矣
fū cún wáng zhī biàn , zhì luàn zhī jī , qí yào zài shì yǐ
天下之命,县于太子
tiān xià zhī mìng , xiàn yú tài zi
太子之善,在于早谕教与选左右
tài zi zhī shàn , zài yú zǎo yù jiào yǔ xuǎn zuǒ yòu
夫心未滥而先谕教,则化易成也
fū xīn wèi làn ér xiān yù jiào , zé huà yì chéng yě
开于道术智谊之指,则教之力也
kāi yú dào shù zhì yì zhī zhǐ , zé jiào zhī lì yě
若其服习积贯,则左右而已
ruò qí fú xí jī guàn , zé zuǒ yòu ér yǐ
夫胡、粤之人,生而同声,耆欲不异,及其长而成俗,累数译而不能相通,行者有虽死而不相为者,则教习然也
fū hú 、 yuè zhī rén , shēng ér tóng shēng , qí yù bù yì , jí qí zhǎng ér chéng sú , lèi shù yì ér bù néng xiāng tōng , xíng zhě yǒu suī sǐ ér bù xiāng wèi zhě , zé jiào xí rán yě
臣故曰选左右早谕教最急
chén gù yuē xuǎn zuǒ yòu zǎo yù jiào zuì jí
夫教得而左右正,则太子正矣,太子正而天下定矣
fū jiào dé ér zuǒ yòu zhèng , zé tài zi zhèng yǐ , tài zi zhèng ér tiān xià dìng yǐ
《书》曰:“一人有庆,兆民赖之
《 shū 》 yuē :“ yī rén yǒu qìng , zhào mín lài zhī
凡人之智,能见已然,不能见将然
fán rén zhī zhì , néng jiàn yǐ rán , bù néng jiàn jiāng rán
夫礼者禁于将然之前,而法者禁于己然之后,是故法之所用易见,而礼之所为生难知也
fū lǐ zhě jìn yú jiāng rán zhī qián , ér fǎ zhě jìn yú jǐ rán zhī hòu , shì gù fǎ zhī suǒ yòng yì jiàn , ér lǐ zhī suǒ wéi shēng nán zhī yě
若夫庆赏以劝善,刑罚以惩恶,先王执此之政,坚如金石,行此之令,信如四时,据此之公,无私如天地耳,岂顾不用哉
ruò fú qìng shǎng yǐ quàn shàn , xíng fá yǐ chéng è , xiān wáng zhí cǐ zhī zhèng , jiān rú jīn shí , xíng cǐ zhī lìng , xìn rú sì shí , jù cǐ zhī gōng , wú sī rú tiān dì ěr , qǐ gù bù yòng zāi
然而曰礼云礼云者,贵绝恶于未萌,而起教于微眇,使民日迁善远罪而不自知也
rán ér yuē lǐ yún lǐ yún zhě , guì jué è yú wèi méng , ér qǐ jiào yú wēi miǎo , shǐ mín rì qiān shàn yuǎn zuì ér bù zì zhī yě
孔子曰:“听讼,吾犹人也,必也使毋讼乎
kǒng zi yuē :“ tīng sòng , wú yóu rén yě , bì yě shǐ wú sòng hū
”为人主计者,莫如先审取舍,取舍之极定于内,而安危之萌应于外矣
” wéi rén zhǔ jì zhě , mò rú xiān shěn qǔ shě , qǔ shě zhī jí dìng yú nèi , ér ān wēi zhī méng yīng yú wài yǐ
安者非一日而安也,危者非一日而危也,皆以积渐然,不可不察也
ān zhě fēi yī rì ér ān yě , wēi zhě fēi yī rì ér wēi yě , jiē yǐ jī jiàn rán , bù kě bù chá yě
人主之所积,在其取舍,以礼义治之者,积礼义
rén zhǔ zhī suǒ jī , zài qí qǔ shě , yǐ lǐ yì zhì zhī zhě , jī lǐ yì
以刑罚治之者,积刑罚
yǐ xíng fá zhì zhī zhě , jī xíng fá
刑罚积而民怨背,礼义积而民和亲
xíng fá jī ér mín yuàn bèi , lǐ yì jī ér mín hé qīn
故世主欲民之善同,而所以使民善者或异
gù shì zhǔ yù mín zhī shàn tóng , ér suǒ yǐ shǐ mín shàn zhě huò yì
或道之以德教,或殴之以法令
huò dào zhī yǐ dé jiào , huò ōu zhī yǐ fǎ lìng
道之以德教者,德教洽而民气乐
dào zhī yǐ dé jiào zhě , dé jiào qià ér mín qì lè
殴之以法令者,法令极而民风哀
ōu zhī yǐ fǎ lìng zhě , fǎ lìng jí ér mín fēng āi
哀乐之感,祸福之应也
āi lè zhī gǎn , huò fú zhī yīng yě
秦王之欲尊宗庙而安子孙,与汤武同,然而汤武广大其德行,六七百岁而弗失,秦王治天下,十余岁则大败
qín wáng zhī yù zūn zōng miào ér ān zǐ sūn , yǔ tāng wǔ tóng , rán ér tāng wǔ guǎng dà qí dé xíng , liù qī bǎi suì ér fú shī , qín wáng zhì tiān xià , shí yú suì zé dà bài
此亡它故矣,汤武之定取舍审而秦王之定取舍不审矣
cǐ wáng tā gù yǐ , tāng wǔ zhī dìng qǔ shě shěn ér qín wáng zhī dìng qǔ shě bù shěn yǐ
夫天下,大器也
fū tiān xià , dà qì yě
今人之置器,置诸安处则安,置诸危处则危
jīn rén zhī zhì qì , zhì zhū ān chù zé ān , zhì zhū wēi chù zé wēi
天下之情与器亡以异,在天子之所置之
tiān xià zhī qíng yǔ qì wáng yǐ yì , zài tiān zi zhī suǒ zhì zhī
汤武置天下于仁义礼乐,而德泽洽,禽兽草木广裕,德被蛮貊四夷,累子孙数十世,此天下所共闻也
tāng wǔ zhì tiān xià yú rén yì lǐ yuè , ér dé zé qià , qín shòu cǎo mù guǎng yù , dé bèi mán mò sì yí , lèi zǐ sūn shù shí shì , cǐ tiān xià suǒ gòng wén yě
秦王置天下于法令刑罚,德泽亡一有,而怨毒盈于世,下憎恶之如仇,祸几及身,子孙诛绝,此天下之所共见也
qín wáng zhì tiān xià yú fǎ lìng xíng fá , dé zé wáng yī yǒu , ér yuàn dú yíng yú shì , xià zēng wù zhī rú chóu , huò jǐ jí shēn , zǐ sūn zhū jué , cǐ tiān xià zhī suǒ gòng jiàn yě
是非其明效大验邪
shì fēi qí míng xiào dà yàn xié
人之言曰:“听言之道,必以其事观之,则言者莫敢妄言
rén zhī yán yuē :“ tīng yán zhī dào , bì yǐ qí shì guān zhī , zé yán zhě mò gǎn wàng yán
”今或言礼谊之不如法令,教化之不如刑罚,人主胡不引殷、周、秦事以观之也
” jīn huò yán lǐ yì zhī bù rú fǎ lìng , jiào huà zhī bù rú xíng fá , rén zhǔ hú bù yǐn yīn 、 zhōu 、 qín shì yǐ guān zhī yě
人主之尊譬如堂,群臣如陛,众庶如地
rén zhǔ zhī zūn pì rú táng , qún chén rú bì , zhòng shù rú dì
故陛九级上,廉远地,则堂高
gù bì jiǔ jí shàng , lián yuǎn dì , zé táng gāo
陛亡级,廉近地,则堂卑
bì wáng jí , lián jìn dì , zé táng bēi
高者难攀,卑者易陵,理势然也
gāo zhě nán pān , bēi zhě yì líng , lǐ shì rán yě
故古者圣王制为等列,内有公卿大夫士,外有公侯伯子男,然后有官师小吏,延及庶人,等级分明,而天子加焉,故其尊不可及也
gù gǔ zhě shèng wáng zhì wèi děng liè , nèi yǒu gōng qīng dà fū shì , wài yǒu gōng hóu bó zi nán , rán hòu yǒu guān shī xiǎo lì , yán jí shù rén , děng jí fēn míng , ér tiān zi jiā yān , gù qí zūn bù kě jí yě
里谚曰:“欲投鼠而忌器
lǐ yàn yuē :“ yù tóu shǔ ér jì qì
鼠近于器,尚惮不投,恐伤其器,况于贵臣之近主乎
shǔ jìn yú qì , shàng dàn bù tóu , kǒng shāng qí qì , kuàng yú guì chén zhī jìn zhǔ hū
廉耻节礼以治君子,故有赐死而亡戮辱
lián chǐ jié lǐ yǐ zhì jūn zǐ , gù yǒu cì sǐ ér wáng lù rǔ
是以黥劓之罪不及太夫,以其离主上不远也,礼不敢齿君之路马,蹴其刍者有罚
shì yǐ qíng yì zhī zuì bù jí tài fū , yǐ qí lí zhǔ shàng bù yuǎn yě , lǐ bù gǎn chǐ jūn zhī lù mǎ , cù qí chú zhě yǒu fá
见君之几杖则起,遭君之乘车则下,入正门则趋
jiàn jūn zhī jǐ zhàng zé qǐ , zāo jūn zhī chéng chē zé xià , rù zhèng mén zé qū
君之宠臣虽或有过,刑戮之罪不加其身者,尊君之故也
jūn zhī chǒng chén suī huò yǒu guò , xíng lù zhī zuì bù jiā qí shēn zhě , zūn jūn zhī gù yě
此所以为主上豫远不敬也,所以体貌大臣而厉其节也
cǐ suǒ yǐ wéi zhǔ shàng yù yuǎn bù jìng yě , suǒ yǐ tǐ mào dà chén ér lì qí jié yě
今自王侯三公之贵,皆天子之所改容而礼之也,古天子之所谓伯父、伯舅也,而令与众庶同黥劓 刖笞 弃市之法,然则堂不亡陛乎
jīn zì wáng hóu sān gōng zhī guì , jiē tiān zi zhī suǒ gǎi róng ér lǐ zhī yě , gǔ tiān zi zhī suǒ wèi bó fù 、 bó jiù yě , ér lìng yǔ zhòng shù tóng qíng yì yuè chī qì shì zhī fǎ , rán zé táng bù wáng bì hū
被戮辱者不泰迫乎
bèi lù rǔ zhě bù tài pò hū
廉耻不行,大臣无乃握重权,大官而有徒隶亡耻之心乎
lián chǐ bù xíng , dà chén wú nǎi wò zhòng quán , dà guān ér yǒu tú lì wáng chǐ zhī xīn hū
夫望夷之事,二世见当以重法者,投鼠而不忌器之习也
fū wàng yí zhī shì , èr shì jiàn dāng yǐ zhòng fǎ zhě , tóu shǔ ér bù jì qì zhī xí yě
臣闻之,履虽鲜不加于枕,冠虽敝不以苴履
chén wén zhī , lǚ suī xiān bù jiā yú zhěn , guān suī bì bù yǐ jū lǚ
夫尝已在贵宠之位,天子改容而体貌之矣,吏民尝俯伏以敬畏之矣,今而有过,帝令废之可也,退之可也,赐之死可也,灭之可也
fū cháng yǐ zài guì chǒng zhī wèi , tiān zi gǎi róng ér tǐ mào zhī yǐ , lì mín cháng fǔ fú yǐ jìng wèi zhī yǐ , jīn ér yǒu guò , dì lìng fèi zhī kě yě , tuì zhī kě yě , cì zhī sǐ kě yě , miè zhī kě yě
若夫束缚之,系????之,输之司寇,编之徒官,司寇小吏詈骂而榜笞之,殆非所以令众庶见也
ruò fú shù fù zhī , xì ???? zhī , shū zhī sī kòu , biān zhī tú guān , sī kòu xiǎo lì lì mà ér bǎng chī zhī , dài fēi suǒ yǐ lìng zhòng shù jiàn yě
夫卑贱者习知尊贵者之一旦,吾亦乃可以加此也,非所以习天下也,非尊尊贵贵之化也
fū bēi jiàn zhě xí zhī zūn guì zhě zhī yí dàn , wú yì nǎi kě yǐ jiā cǐ yě , fēi suǒ yǐ xí tiān xià yě , fēi zūn zūn guì guì zhī huà yě
夫天子之所尝敬,众庶之所尝宠,死而死耳,贱人安宜得如此而顿辱之哉
fū tiān zi zhī suǒ cháng jìng , zhòng shù zhī suǒ cháng chǒng , sǐ ér sǐ ěr , jiàn rén ān yí dé rú cǐ ér dùn rǔ zhī zāi
豫让事中行之君,智伯伐而灭之,移事智伯
yù ràng shì zhōng háng zhī jūn , zhì bó fá ér miè zhī , yí shì zhì bó
及赵灭智伯,豫让衅面吞炭,必报襄子,五起而不中
jí zhào miè zhì bó , yù ràng xìn miàn tūn tàn , bì bào xiāng zi , wǔ qǐ ér bù zhōng
人问豫子,豫子曰:“中行众人畜我,我故众人事之
rén wèn yù zi , yù zi yuē :“ zhōng háng zhòng rén chù wǒ , wǒ gù zhòng rén shì zhī
智伯国士遇我,我故国士报之
zhì bó guó shì yù wǒ , wǒ gù guó shì bào zhī
”故此一豫让也,反君事仇,行若狗彘,已而抗节致忠,行出乎列士,人主使然也
” gù cǐ yī yù ràng yě , fǎn jūn shì chóu , xíng ruò gǒu zhì , yǐ ér kàng jié zhì zhōng , xíng chū hū liè shì , rén zhǔ shǐ rán yě
故主上遇其大臣如遇犬马,彼将犬马自为也
gù zhǔ shàng yù qí dà chén rú yù quǎn mǎ , bǐ jiāng quǎn mǎ zì wèi yě
如遇官徒,彼将官徒自为也
rú yù guān tú , bǐ jiàng guān tú zì wèi yě
顽顿亡耻,诟亡节,廉耻不立,且不自好,苟若而可,故见利则逝,见便则夺
wán dùn wáng chǐ , gòu wáng jié , lián chǐ bù lì , qiě bù zì hǎo , gǒu ruò ér kě , gù jiàn lì zé shì , jiàn biàn zé duó
主上有败,则因而挺之矣
zhǔ shàng yǒu bài , zé yīn ér tǐng zhī yǐ
主上有患,则吾苟免而已,立而观之耳
zhǔ shàng yǒu huàn , zé wú gǒu miǎn ér yǐ , lì ér guān zhī ěr
有便吾身者,则欺卖而利之耳
yǒu biàn wú shēn zhě , zé qī mài ér lì zhī ěr
人主将何便于此
rén zhǔ jiàng hé biàn yú cǐ
群下至众,而主上至少也,所托财器职业者粹于群下也
qún xià zhì zhòng , ér zhǔ shàng zhì shǎo yě , suǒ tuō cái qì zhí yè zhě cuì yú qún xià yě
俱亡耻,俱苟妄,则主上最病
jù wáng chǐ , jù gǒu wàng , zé zhǔ shàng zuì bìng
故古者礼不及庶人,刑不至大夫,所以厉宠臣之节也
gù gǔ zhě lǐ bù jí shù rén , xíng bù zhì dà fū , suǒ yǐ lì chǒng chén zhī jié yě
古者大臣有坐不廉而废者,不谓不廉,曰“簠簋不饰”
gǔ zhě dà chén yǒu zuò bù lián ér fèi zhě , bù wèi bù lián , yuē “ fǔ guǐ bù shì ”
坐污秽淫乱男女亡别者,不曰污秽,曰“帷薄不修”,坐罢软不胜任者,不谓罢软,曰“下官不职”
zuò wū huì yín luàn nán nǚ wáng bié zhě , bù yuē wū huì , yuē “ wéi bó bù xiū ”, zuò bà ruǎn bù shèng rèn zhě , bù wèi bà ruǎn , yuē “ xià guān bù zhí ”
故贵大臣定有其罪矣,犹未斥然正以呼之也,尚迁就而为之讳也
gù guì dà chén dìng yǒu qí zuì yǐ , yóu wèi chì rán zhèng yǐ hū zhī yě , shàng qiān jiù ér wèi zhī huì yě
故其在大谴大何之域者,闻谴何则白冠 缨,盘水加剑,造请室而请罪耳,上不执缚系引而行也
gù qí zài dà qiǎn dà hé zhī yù zhě , wén qiǎn hé zé bái guān yīng , pán shuǐ jiā jiàn , zào qǐng shì ér qǐng zuì ěr , shàng bù zhí fù xì yǐn ér xíng yě
其有中罪者,闻命而自弛,上不使人颈 而加也
qí yǒu zhōng zuì zhě , wén mìng ér zì chí , shàng bù shǐ rén jǐng ér jiā yě
其有大罪者,闻命则北面再拜,跌而自裁,上不使捽抑而刑之也,曰:“子大夫自有过耳
qí yǒu dà zuì zhě , wén mìng zé běi miàn zài bài , diē ér zì cái , shàng bù shǐ zuó yì ér xíng zhī yě , yuē :“ zi dà fū zì yǒu guò ěr
吾遇子有礼矣
wú yù zi yǒu lǐ yǐ
”遇之有礼,故群臣自憙
” yù zhī yǒu lǐ , gù qún chén zì xī
婴以廉耻,故人矜节行
yīng yǐ lián chǐ , gù rén jīn jié xíng
上设廉礼义以遇其臣,而臣不以节行报其上者,则非人类也
shàng shè lián lǐ yì yǐ yù qí chén , ér chén bù yǐ jié xíng bào qí shàng zhě , zé fēi rén lèi yě
故化成俗定,则为人臣者主耳忘身,国耳忘家,公耳忘私,利不苟就,害不苟去,唯义所在
gù huà chéng sú dìng , zé wéi rén chén zhě zhǔ ěr wàng shēn , guó ěr wàng jiā , gōng ěr wàng sī , lì bù gǒu jiù , hài bù gǒu qù , wéi yì suǒ zài
上之化也,故父兄之臣诚死宗庙,法度之臣诚死社稷,辅翼之臣诚死君上,守圄扞敌之臣诚死城郭封疆
shàng zhī huà yě , gù fù xiōng zhī chén chéng sǐ zōng miào , fǎ dù zhī chén chéng sǐ shè jì , fǔ yì zhī chén chéng sǐ jūn shàng , shǒu yǔ gǎn dí zhī chén chéng sǐ chéng guō fēng jiāng
故曰圣人有金城者,比物此志也
gù yuē shèng rén yǒu jīn chéng zhě , bǐ wù cǐ zhì yě
彼且为我死,故吾得与之俱生
bǐ qiě wèi wǒ sǐ , gù wú dé yǔ zhī jù shēng
彼且为我亡,故吾得与之俱存
bǐ qiě wèi wǒ wáng , gù wú dé yǔ zhī jù cún
夫将为我危,故吾得与之皆安
fū jiāng wèi wǒ wēi , gù wú dé yǔ zhī jiē ān
顾行而忘利,守节而仗义,故可以托不御之权,可以寄六尺之孤
gù xíng ér wàng lì , shǒu jié ér zhàng yì , gù kě yǐ tuō bù yù zhī quán , kě yǐ jì liù chǐ zhī gū
此厉廉耻行礼谊之所致也,主上何丧焉
cǐ lì lián chǐ xíng lǐ yì zhī suǒ zhì yě , zhǔ shàng hé sàng yān
此之不为,而顾彼之久行,故曰可为长太息者此也
cǐ zhī bù wèi , ér gù bǐ zhī jiǔ xíng , gù yuē kě wèi zhǎng tài xī zhě cǐ yě