昔在颛顼,命南正重以司天,北正黎以司地
xī zài zhuān xū , mìng nán zhèng zhòng yǐ sī tiān , běi zhèng lí yǐ sī dì
唐虞之际,绍重黎之后,使复典之,至于夏商,故重黎氏世序天地
táng yú zhī jì , shào zhòng lí zhī hòu , shǐ fù diǎn zhī , zhì yú xià shāng , gù zhòng lí shì shì xù tiān dì
其在周,程伯休甫其后也
qí zài zhōu , chéng bó xiū fǔ qí hòu yě
当周宣王时,失其守而为司马氏
dāng zhōu xuān wáng shí , shī qí shǒu ér wèi sī mǎ shì
司马氏世典周史
sī mǎ shì shì diǎn zhōu shǐ
惠襄之间,司马氏去周适晋
huì xiāng zhī jiān , sī mǎ shì qù zhōu shì jìn
晋中军随会奔秦,而司马氏入少梁
jìn zhōng jūn suí huì bēn qín , ér sī mǎ shì rù shǎo liáng
自司马氏去周适晋,分散,或在卫,或在赵,或在秦
zì sī mǎ shì qù zhōu shì jìn , fēn sàn , huò zài wèi , huò zài zhào , huò zài qín
其在卫者,相中山
qí zài wèi zhě , xiāng zhòng shān
在赵者,以传剑论显,蒯聩其后也
zài zhào zhě , yǐ chuán jiàn lùn xiǎn , kuǎi kuì qí hòu yě
在秦者名错,与张仪争论,于是惠王使错将伐蜀,遂拔,因而守之
zài qín zhě míng cuò , yǔ zhāng yí zhēng lùn , yú shì huì wáng shǐ cuò jiāng fá shǔ , suì bá , yīn ér shǒu zhī
错孙靳,事武安君白起
cuò sūn jìn , shì wǔ ān jūn bái qǐ
而少梁更名曰夏阳
ér shǎo liáng gēng míng yuē xià yáng
靳与武安君坑赵长平军,还而与之俱赐死杜邮,葬于华池
jìn yǔ wǔ ān jūn kēng zhào zhǎng píng jūn , hái ér yǔ zhī jù cì sǐ dù yóu , zàng yú huá chí
靳孙昌,昌为秦主铁官,当始皇之时
jìn sūn chāng , chāng wèi qín zhǔ tiě guān , dāng shǐ huáng zhī shí
蒯聩玄孙昂为武信君将而徇朝歌
kuǎi kuì xuán sūn áng wèi wǔ xìn jūn jiāng ér xùn cháo gē
诸侯之相王,王卬于殷
zhū hóu zhī xiāng wáng , wáng áng yú yīn
汉之伐楚,卬归汉,以其地为河内郡
hàn zhī fá chǔ , áng guī hàn , yǐ qí dì wèi hé nèi jùn
昌生无泽,无泽为汉巿长
chāng shēng wú zé , wú zé wèi hàn fú zhǎng
无泽生喜,喜为五大夫,卒,皆葬高门
wú zé shēng xǐ , xǐ wèi wǔ dà fū , zú , jiē zàng gāo mén
喜生谈,谈为太史公
xǐ shēng tán , tán wèi tài shǐ gōng
太史公学天官于唐都,受易于杨何,习道论于黄子
tài shǐ gōng xué tiān guān yú táng dōu , shòu yì yú yáng hé , xí dào lùn yú huáng zi
太史公仕于建元、元封之间,愍学者之不达其意而师悖,乃论六家之要指曰:
tài shǐ gōng shì yú jiàn yuán 、 yuán fēng zhī jiān , mǐn xué zhě zhī bù dá qí yì ér shī bèi , nǎi lùn liù jiā zhī yào zhǐ yuē :
易大传:“天下一致而百虑,同归而殊涂
yì dà chuán :“ tiān xià yí zhì ér bǎi lǜ , tóng guī ér shū tú
”夫阴阳、儒、墨、名、法、道德,此务为治者也,直所从言之异路,有省不省耳
” fū yīn yáng 、 rú 、 mò 、 míng 、 fǎ 、 dào dé , cǐ wù wèi zhì zhě yě , zhí suǒ cóng yán zhī yì lù , yǒu shěng bù shěng ěr
尝窃观阴阳之术,大祥而众忌讳,使人拘而多所畏
cháng qiè guān yīn yáng zhī shù , dà xiáng ér zhòng jì huì , shǐ rén jū ér duō suǒ wèi
然其序四时之大顺,不可失也
rán qí xù sì shí zhī dà shùn , bù kě shī yě
儒者博而寡要,劳而少功,是以其事难尽从
rú zhě bó ér guǎ yào , láo ér shǎo gōng , shì yǐ qí shì nán jǐn cóng
然其序君臣父子之礼,列夫妇长幼之别,不可易也
rán qí xù jūn chén fù zǐ zhī lǐ , liè fū fù zhǎng yòu zhī bié , bù kě yì yě
墨者俭而难遵,是以其事不可遍循
mò zhě jiǎn ér nán zūn , shì yǐ qí shì bù kě biàn xún
然其彊本节用,不可废也
rán qí jiàng běn jié yòng , bù kě fèi yě
法家严而少恩
fǎ jiā yán ér shǎo ēn
然其正君臣上下之分,不可改矣
rán qí zhèng jūn chén shàng xià zhī fēn , bù kě gǎi yǐ
名家使人俭而善失真
míng jiā shǐ rén jiǎn ér shàn shī zhēn
然其正名实,不可不察也
rán qí zhèng míng shí , bù kě bù chá yě
道家使人精神专一,动合无形,赡足万物
dào jiā shǐ rén jīng shén zhuān yī , dòng hé wú xíng , shàn zú wàn wù
其为术也,因阴阳之大顺,采儒墨之善,撮名法之要,与时迁移,应物变化,立俗施事,无所不宜,指约而易操,事少而功多
qí wèi shù yě , yīn yīn yáng zhī dà shùn , cǎi rú mò zhī shàn , cuō míng fǎ zhī yào , yǔ shí qiān yí , yīng wù biàn huà , lì sú shī shì , wú suǒ bù yí , zhǐ yuē ér yì cāo , shì shǎo ér gōng duō
以为人主天下之仪表也,主倡而臣和,主先而臣随
yǐ wéi rén zhǔ tiān xià zhī yí biǎo yě , zhǔ chàng ér chén hé , zhǔ xiān ér chén suí
如此则主劳而臣逸
rú cǐ zé zhǔ láo ér chén yì
至于大道之要,去健羡绌聪明,释此而任术
zhì yú dà dào zhī yào , qù jiàn xiàn chù cōng míng , shì cǐ ér rèn shù
夫神大用则竭,形大劳则敝
fū shén dà yòng zé jié , xíng dà láo zé bì
形神骚动,欲与天地长久,非所闻也
xíng shén sāo dòng , yù yǔ tiān dì cháng jiǔ , fēi suǒ wén yě
夫阴阳四时、八位、十二度、二十四节各有教令,顺之者昌,逆之者不死则亡,未必然也,故曰“使人拘而多畏”
fū yīn yáng sì shí 、 bā wèi 、 shí èr dù 、 èr shí sì jié gè yǒu jiào lìng , shùn zhī zhě chāng , nì zhī zhě bù sǐ zé wáng , wèi bì rán yě , gù yuē “ shǐ rén jū ér duō wèi ”
夫春生夏长,秋收冬藏,此天道之大经也,弗顺则无以为天下纲纪,故曰“四时之大顺,不可失也”
fū chūn shēng xià zhǎng , qiū shōu dōng cáng , cǐ tiān dào zhī dà jīng yě , fú shùn zé wú yǐ wéi tiān xià gāng jì , gù yuē “ sì shí zhī dà shùn , bù kě shī yě ”
夫儒者以六艺为法
fū rú zhě yǐ liù yì wèi fǎ
六艺经传以千万数,累世不能通其学,当年不能究其礼,故曰“博而寡要,劳而少功”
liù yì jīng zhuàn yǐ qiān wàn shù , lèi shì bù néng tōng qí xué , dāng nián bù néng jiū qí lǐ , gù yuē “ bó ér guǎ yào , láo ér shǎo gōng ”
若夫列君臣父子之礼,序夫妇长幼之别,虽百家弗能易也
ruò fú liè jūn chén fù zǐ zhī lǐ , xù fū fù zhǎng yòu zhī bié , suī bǎi jiā fú néng yì yě
墨者亦尚尧舜道,言其德行曰:“堂高三尺,土阶三等,茅茨不翦,采椽不刮
mò zhě yì shàng yáo shùn dào , yán qí dé xíng yuē :“ táng gāo sān chǐ , tǔ jiē sān děng , máo cí bù jiǎn , cǎi chuán bù guā
食土簋,啜土刑,粝粱之食,藜藿之羹
shí tǔ guǐ , chuài tǔ xíng , lì liáng zhī shí , lí huò zhī gēng
夏日葛衣,冬日鹿裘
xià rì gé yī , dōng rì lù qiú
”其送死,桐棺三寸,举音不尽其哀
” qí sòng sǐ , tóng guān sān cùn , jǔ yīn bù jìn qí āi
教丧礼,必以此为万民之率
jiào sāng lǐ , bì yǐ cǐ wèi wàn mín zhī lǜ
使天下法若此,则尊卑无别也
shǐ tiān xià fǎ ruò cǐ , zé zūn bēi wú bié yě
夫世异时移,事业不必同,故曰“俭而难遵”
fū shì yì shí yí , shì yè bù bì tóng , gù yuē “ jiǎn ér nán zūn ”
要曰彊本节用,则人给家足之道也
yào yuē jiàng běn jié yòng , zé rén jǐ jiā zú zhī dào yě
此墨子之所长,虽百家弗能废也
cǐ mò zi zhī suǒ zhǎng , suī bǎi jiā fú néng fèi yě
法家不别亲疏,不殊贵贱,一断于法,则亲亲尊尊之恩绝矣
fǎ jiā bù bié qīn shū , bù shū guì jiàn , yī duàn yú fǎ , zé qīn qīn zūn zūn zhī ēn jué yǐ
可以行一时之计,而不可长用也,故曰“严而少恩”
kě yǐ xíng yī shí zhī jì , ér bù kě zhǎng yòng yě , gù yuē “ yán ér shǎo ēn ”
若尊主卑臣,明分职不得相逾越,虽百家弗能改也
ruò zūn zhǔ bēi chén , míng fēn zhí bù dé xiāng yú yuè , suī bǎi jiā fú néng gǎi yě
名家苛察缴绕,使人不得反其意,专决于名而失人情,故曰“使人俭而善失真”
míng jiā kē chá jiǎo rào , shǐ rén bù dé fǎn qí yì , zhuān jué yú míng ér shī rén qíng , gù yuē “ shǐ rén jiǎn ér shàn shī zhēn ”
若夫控名责实,参伍不失,此不可不察也
ruò fú kòng míng zé shí , cān wǔ bù shī , cǐ bù kě bù chá yě
道家无为,又曰无不为,其实易行,其辞难知
dào jiā wú wéi , yòu yuē wú bù wèi , qí shí yì xíng , qí cí nán zhī
其术以虚无为本,以因循为用
qí shù yǐ xū wú wéi běn , yǐ yīn xún wèi yòng
无成势,无常形,故能究万物之情
wú chéng shì , wú cháng xíng , gù néng jiū wàn wù zhī qíng
不为物先,不为物后,故能为万物主
bù wèi wù xiān , bù wèi wù hòu , gù néng wèi wàn wù zhǔ
有法无法,因时为业
yǒu fǎ wú fǎ , yīn shí wèi yè
有度无度,因物与合
yǒu dù wú dù , yīn wù yǔ hé
故曰“圣人不朽,时变是守
gù yuē “ shèng rén bù xiǔ , shí biàn shì shǒu
虚者道之常也,因者君之纲”也
xū zhě dào zhī cháng yě , yīn zhě jūn zhī gāng ” yě
群臣并至,使各自明也
qún chén bìng zhì , shǐ gè zì míng yě
其实中其声者谓之端,实不中其声者谓之窾
qí shí zhōng qí shēng zhě wèi zhī duān , shí bù zhōng qí shēng zhě wèi zhī kuǎn
窾言不听,奸乃不生,贤不肖自分,白黑乃形
kuǎn yán bù tīng , jiān nǎi bù shēng , xián bù xiào zì fèn , bái hēi nǎi xíng
在所欲用耳,何事不成
zài suǒ yù yòng ěr , hé shì bù chéng
乃合大道,混混冥冥
nǎi hé dà dào , hùn hùn míng míng
光耀天下,复反无名
guāng yào tiān xià , fù fǎn wú míng
凡人所生者神也,所托者形也
fán rén suǒ shēng zhě shén yě , suǒ tuō zhě xíng yě
神大用则竭,形大劳则敝,形神离则死
shén dà yòng zé jié , xíng dà láo zé bì , xíng shén lí zé sǐ
死者不可复生,离者不可复反,故圣人重之
sǐ zhě bù kě fù shēng , lí zhě bù kě fù fǎn , gù shèng rén zhòng zhī
由是观之,神者生之本也,形者生之具也
yóu shì guān zhī , shén zhě shēng zhī běn yě , xíng zhě shēng zhī jù yě
不先定其神形,而曰“我有以治天下”,何由哉
bù xiān dìng qí shén xíng , ér yuē “ wǒ yǒu yǐ zhì tiān xià ”, hé yóu zāi
太史公既掌天官,不治民
tài shǐ gōng jì zhǎng tiān guān , bù zhì mín
迁生龙门,耕牧河山之阳
qiān shēng lóng mén , gēng mù hé shān zhī yáng
年十岁则诵古文
nián shí suì zé sòng gǔ wén
二十而南游江、淮,上会稽,探禹穴,闚九疑,浮于沅、湘
èr shí ér nán yóu jiāng 、 huái , shàng huì jī , tàn yǔ xué , kuī jiǔ yí , fú yú yuán 、 xiāng
北涉汶、泗,讲业齐、鲁之都,观孔子之遗风,乡射邹、峄
běi shè wèn 、 sì , jiǎng yè qí 、 lǔ zhī dōu , guān kǒng zi zhī yí fēng , xiāng shè zōu 、 yì
戹困鄱、薛、彭城,过梁、楚以归
è kùn pó 、 xuē 、 péng chéng , guò liáng 、 chǔ yǐ guī
于是迁仕为郎中,奉使西征巴、蜀以南,南略邛、笮、昆明,还报命
yú shì qiān shì wèi láng zhōng , fèng shǐ xī zhēng bā 、 shǔ yǐ nán , nán lüè qióng 、 zé 、 kūn míng , huán bào mìng
是岁天子始建汉家之封,而太史公留滞周南,不得与从事,故发愤且卒
shì suì tiān zi shǐ jiàn hàn jiā zhī fēng , ér tài shǐ gōng liú zhì zhōu nán , bù dé yǔ cóng shì , gù fā fèn qiě zú
而子迁适使反,见父于河洛之间
ér zi qiān shì shǐ fǎn , jiàn fù yú hé luò zhī jiān
太史公执迁手而泣曰:“余先周室之太史也
tài shǐ gōng zhí qiān shǒu ér qì yuē :“ yú xiān zhōu shì zhī tài shǐ yě
自上世尝显功名于虞夏,典天官事
zì shàng shì cháng xiǎn gōng míng yú yú xià , diǎn tiān guān shì
后世中衰,绝于予乎
hòu shì zhōng shuāi , jué yú yǔ hū
汝复为太史,则续吾祖矣
rǔ fù wèi tài shǐ , zé xù wú zǔ yǐ
今天子接千岁之统,封泰山,而余不得从行,是命也夫,命也夫
jīn tiān zi jiē qiān suì zhī tǒng , fēng tài shān , ér yú bù dé cóng xíng , shì mìng yě fū , mìng yě fū
余死,汝必为太史
yú sǐ , rǔ bì wèi tài shǐ
为太史,无忘吾所欲论著矣
wèi tài shǐ , wú wàng wú suǒ yù lùn zhù yǐ
且夫孝始于事亲,中于事君,终于立身
qiě fū xiào shǐ yú shì qīn , zhōng yú shì jūn , zhōng yú lì shēn
扬名于后世,以显父母,此孝之大者
yáng míng yú hòu shì , yǐ xiǎn fù mǔ , cǐ xiào zhī dà zhě
夫天下称诵周公,言其能论歌文武之德,宣周邵之风,达太王王季之思虑,爰及公刘,以尊后稷也
fū tiān xià chēng sòng zhōu gōng , yán qí néng lùn gē wén wǔ zhī dé , xuān zhōu shào zhī fēng , dá tài wáng wáng jì zhī sī lǜ , yuán jí gōng liú , yǐ zūn hòu jì yě
幽厉之后,王道缺,礼乐衰,孔子修旧起废,论诗书,作春秋,则学者至今则之
yōu lì zhī hòu , wáng dào quē , lǐ yuè shuāi , kǒng zi xiū jiù qǐ fèi , lùn shī shū , zuò chūn qiū , zé xué zhě zhì jīn zé zhī
自获麟以来四百有余岁,而诸侯相兼,史记放绝
zì huò lín yǐ lái sì bǎi yǒu yú suì , ér zhū hóu xiāng jiān , shǐ jì fàng jué
今汉兴,海内一统,明主贤君忠臣死义之士,余为太史而弗论载,废天下之史文,余甚惧焉,汝其念哉
jīn hàn xīng , hǎi nèi yī tǒng , míng zhǔ xián jūn zhōng chén sǐ yì zhī shì , yú wèi tài shǐ ér fú lùn zài , fèi tiān xià zhī shǐ wén , yú shèn jù yān , rǔ qí niàn zāi
”迁俯首流涕曰:“小子不敏,请悉论先人所次旧闻,弗敢阙
” qiān fǔ shǒu liú tì yuē :“ xiǎo zi bù mǐn , qǐng xī lùn xiān rén suǒ cì jiù wén , fú gǎn quē
卒三岁而迁为太史令,䌷史记石室金匮之书
zú sān suì ér qiān wèi tài shǐ lìng , chōu shǐ jì shí shì jīn guì zhī shū
五年而当太初元年,十一月甲子朔旦冬至,天历始改,建于明堂,诸神受纪
wǔ nián ér dāng tài chū yuán nián , shí yī yuè jiǎ zi shuò dàn dōng zhì , tiān lì shǐ gǎi , jiàn yú míng táng , zhū shén shòu jì
太史公曰:“先人有言:‘自周公卒五百岁而有孔子
tài shǐ gōng yuē :“ xiān rén yǒu yán :‘ zì zhōu gōng zú wǔ bǎi suì ér yǒu kǒng zi
孔子卒后至于今五百岁,有能绍明世、正《易传》,继《春秋》、本《诗》、《书》、《礼》、《乐》之际
kǒng zi zú hòu zhì yú jīn wǔ bǎi suì , yǒu néng shào míng shì 、 zhèng 《 yì chuán 》, jì 《 chūn qiū 》、 běn 《 shī 》、《 shū 》、《 lǐ 》、《 lè 》 zhī jì
小子何敢让焉
xiǎo zi hé gǎn ràng yān
上大夫壶遂曰:“昔孔子何为而作《春秋》哉”
shàng dà fū hú suì yuē :“ xī kǒng zi hé wèi ér zuò 《 chūn qiū 》 zāi ”
太史公曰:“余闻董生曰:‘周道衰废,孔子为鲁司寇,诸侯害之,大夫雍之
tài shǐ gōng yuē :“ yú wén dǒng shēng yuē :‘ zhōu dào shuāi fèi , kǒng zi wèi lǔ sī kòu , zhū hóu hài zhī , dà fū yōng zhī
孔子知言之不用,道之不行也,是非二百四十二年之中,以为天下仪表,贬天子,退诸侯,讨大夫,以达王事而已矣
kǒng zi zhī yán zhī bù yòng , dào zhī bù xíng yě , shì fēi èr bǎi sì shí èr nián zhī zhōng , yǐ wéi tiān xià yí biǎo , biǎn tiān zi , tuì zhū hóu , tǎo dà fū , yǐ dá wáng shì ér yǐ yǐ
’子曰:‘我欲载之空言,不如见之于行事之深切著明也
’ zi yuē :‘ wǒ yù zài zhī kōng yán , bù rú jiàn zhī yú xíng shì zhī shēn qiè zhù míng yě
’夫《春秋》,上明三王之道,下辨人事之纪,别嫌疑,明是非,定犹豫,善善恶恶,贤贤贱不肖,存亡国,继绝世,补弊起废,王道之大者也
’ fū 《 chūn qiū 》, shàng míng sān wáng zhī dào , xià biàn rén shì zhī jì , bié xián yí , míng shì fēi , dìng yóu yù , shàn shàn wù è , xián xián jiàn bù xiào , cún wáng guó , jì jué shì , bǔ bì qǐ fèi , wáng dào zhī dà zhě yě
《易》著天地、阴阳、四时、五行,故长于变
《 yì 》 zhù tiān dì 、 yīn yáng 、 sì shí 、 wǔ xíng , gù cháng yú biàn
《礼》经纪人伦,故长于行
《 lǐ 》 jīng jì rén lún , gù cháng yú xíng
《书》记先王之事,故长于政
《 shū 》 jì xiān wáng zhī shì , gù cháng yú zhèng
《诗》记山川、溪谷、禽兽、草木、牝牡、雌雄,故长于风
《 shī 》 jì shān chuān 、 xī gǔ 、 qín shòu 、 cǎo mù 、 pìn mǔ 、 cí xióng , gù cháng yú fēng
《乐》乐所以立,故长于和
《 lè 》 lè suǒ yǐ lì , gù cháng yú hé
《春秋》辨是非,故长于治人
《 chūn qiū 》 biàn shì fēi , gù cháng yú zhì rén
是故《礼》以节人,《乐》以发和,《书》以道事,《诗》以达意,《易》以道化,《春秋》以道义
shì gù 《 lǐ 》 yǐ jié rén ,《 lè 》 yǐ fā hé ,《 shū 》 yǐ dào shì ,《 shī 》 yǐ dá yì ,《 yì 》 yǐ dào huà ,《 chūn qiū 》 yǐ dào yì
拨乱世反之正,莫近于《春秋》
bō luàn shì fǎn zhī zhèng , mò jìn yú 《 chūn qiū 》
《春秋》文成数万,其指数千
《 chūn qiū 》 wén chéng shù wàn , qí zhǐ shù qiān
万物之散聚皆在《春秋》
wàn wù zhī sàn jù jiē zài 《 chūn qiū 》
《春秋》之中,弑君三十六,亡国五十二,诸侯奔走不得保其社稷者不可胜数
《 chūn qiū 》 zhī zhōng , shì jūn sān shí liù , wáng guó wǔ shí èr , zhū hóu bēn zǒu bù dé bǎo qí shè jì zhě bù kě shèng shǔ
察其所以,皆失其本已
chá qí suǒ yǐ , jiē shī qí běn yǐ
故《易》曰‘失之毫厘,差之千里
gù 《 yì 》 yuē ‘ shī zhī háo lí , chā zhī qiān lǐ
’故曰‘臣弑君,子弑父,非一旦一夕之故也,其渐久矣’
’ gù yuē ‘ chén shì jūn , zi shì fù , fēi yí dàn yī xī zhī gù yě , qí jiàn jiǔ yǐ ’
故有国者不可以不知《春秋》,前有谗而弗见,后有贼而不知
gù yǒu guó zhě bù kě yǐ bù zhī 《 chūn qiū 》, qián yǒu chán ér fú jiàn , hòu yǒu zéi ér bù zhī
为人臣者不可以不知《春秋》,守经事而不知其宜,遭变事而不知其权
wéi rén chén zhě bù kě yǐ bù zhī 《 chūn qiū 》, shǒu jīng shì ér bù zhī qí yí , zāo biàn shì ér bù zhī qí quán
为人君父而不通于《春秋》之义者,必蒙首恶之名
wéi rén jūn fù ér bù tōng yú 《 chūn qiū 》 zhī yì zhě , bì méng shǒu è zhī míng
为人臣子而不通于《春秋》之义者,必陷篡弑之诛,死罪之名
wéi rén chén zi ér bù tōng yú 《 chūn qiū 》 zhī yì zhě , bì xiàn cuàn shì zhī zhū , sǐ zuì zhī míng
其实皆以为善,为之不知其义,被之空言而不敢辞
qí shí jiē yǐ wéi shàn , wèi zhī bù zhī qí yì , bèi zhī kōng yán ér bù gǎn cí
夫不通礼义之旨,至于君不君,臣不臣,父不父,子不子
fū bù tōng lǐ yì zhī zhǐ , zhì yú jūn bù jūn , chén bù chén , fù bù fù , zi bù zi
夫君不君则犯,臣不臣则诛,父不父则无道,子不子则不孝
fū jūn bù jūn zé fàn , chén bù chén zé zhū , fù bù fù zé wú dào , zi bù zi zé bù xiào
此四行者,天下之大过也
cǐ sì xíng zhě , tiān xià zhī dà guò yě
以天下之大过予之,则受而弗敢辞
yǐ tiān xià zhī dà guò yǔ zhī , zé shòu ér fú gǎn cí
故《春秋》者,礼义之大宗也
gù 《 chūn qiū 》 zhě , lǐ yì zhī dà zōng yě
夫礼禁未然之前,法施已然之后
fū lǐ jìn wèi rán zhī qián , fǎ shī yǐ rán zhī hòu
法之所为用者易见,而礼之所为禁者难知
fǎ zhī suǒ wèi yòng zhě yì jiàn , ér lǐ zhī suǒ wèi jìn zhě nán zhī
壶遂曰:“孔子之时,上无明君,下不得任用,故作《春秋》,垂空文以断礼义,当一王之法
hú suì yuē :“ kǒng zi zhī shí , shàng wú míng jūn , xià bù dé rèn yòng , gù zuò 《 chūn qiū 》, chuí kōng wén yǐ duàn lǐ yì , dāng yī wáng zhī fǎ
今夫子上遇明天子,下得守职,万事既具,咸各序其宜,夫子所论,欲以何明
jīn fū zǐ shàng yù míng tiān zi , xià dé shǒu zhí , wàn shì jì jù , xián gè xù qí yí , fū zǐ suǒ lùn , yù yǐ hé míng
太史公曰:“唯唯,否否,不然
tài shǐ gōng yuē :“ wéi wéi , fǒu fǒu , bù rán
余闻之先人曰:‘伏羲至纯厚,作《易》八卦
yú wén zhī xiān rén yuē :‘ fú xī zhì chún hòu , zuò 《 yì 》 bā guà
尧舜之盛,《尚书》载之,礼乐作焉
yáo shùn zhī shèng ,《 shàng shū 》 zài zhī , lǐ yuè zuò yān
汤武之隆,诗人歌之
tāng wǔ zhī lóng , shī rén gē zhī
《春秋》采善贬恶,推三代之德,褒周室,非独刺讥而已也
《 chūn qiū 》 cǎi shàn biǎn è , tuī sān dài zhī dé , bāo zhōu shì , fēi dú cì jī ér yǐ yě
’汉兴以来,至明天子,获符瑞,建封禅,改正朔,易服色,受命于穆清,泽流罔极,海外殊俗,重译款塞,请来献见者不可胜道
’ hàn xīng yǐ lái , zhì míng tiān zi , huò fú ruì , jiàn fēng shàn , gǎi zhèng shuò , yì fú sè , shòu mìng yú mù qīng , zé liú wǎng jí , hǎi wài shū sú , chóng yì kuǎn sāi , qǐng lái xiàn jiàn zhě bù kě shèng dào
臣下百官力诵圣德,犹不能宣尽其意
chén xià bǎi guān lì sòng shèng dé , yóu bù néng xuān jǐn qí yì
且士贤能而不用,有国者之耻
qiě shì xián néng ér bù yòng , yǒu guó zhě zhī chǐ
主上明圣而德不布闻,有司之过也
zhǔ shàng míng shèng ér dé bù bù wén , yǒu sī zhī guò yě
且余尝掌其官,废明圣盛德不载,灭功臣世家贤大夫之业不述,堕先人所言,罪莫大焉
qiě yú cháng zhǎng qí guān , fèi míng shèng shèng dé bù zài , miè gōng chén shì jiā xián dà fū zhī yè bù shù , duò xiān rén suǒ yán , zuì mò dà yān
余所谓述故事,整齐其世传,非所谓作也,而君比之于《春秋》,谬矣
yú suǒ wèi shù gù shì , zhěng qí qí shì chuán , fēi suǒ wèi zuò yě , ér jūn bǐ zhī yú 《 chūn qiū 》, miù yǐ
于是论次其文
yú shì lùn cì qí wén
七年而太史公遭李陵之祸,幽于缧绁
qī nián ér tài shǐ gōng zāo lǐ líng zhī huò , yōu yú léi xiè
乃喟然而叹曰:“是余之罪也夫
nǎi kuì rán ér tàn yuē :“ shì yú zhī zuì yě fū
是余之罪也夫
shì yú zhī zuì yě fū
身毁不用矣
shēn huǐ bù yòng yǐ
”退而深惟曰:“夫《诗》、《书》隐约者,欲遂其志之思也
” tuì ér shēn wéi yuē :“ fū 《 shī 》、《 shū 》 yǐn yuē zhě , yù suì qí zhì zhī sī yě
昔西伯拘羑里,演《周易》
xī xī bó jū yǒu lǐ , yǎn 《 zhōu yì 》
孔子厄陈、蔡,作《春秋》
kǒng zi è chén 、 cài , zuò 《 chūn qiū 》
屈原放逐,著《离骚》
qū yuán fàng zhú , zhù 《 lí sāo 》
左丘失明,厥有《国语》
zuǒ qiū shī míng , jué yǒu 《 guó yǔ 》
孙子膑脚,而论兵法
sūn zi bìn jiǎo , ér lùn bīng fǎ
不韦迁蜀,世传《吕览》
bù wéi qiān shǔ , shì chuán 《 lǚ lǎn 》
韩非囚秦,《说难》、《孤愤》
hán fēi qiú qín ,《 shuō nán 》、《 gū fèn 》
《诗》三百篇,大抵贤圣发愤之所为作也
《 shī 》 sān bǎi piān , dà dǐ xián shèng fā fèn zhī suǒ wèi zuò yě
此人皆意有所郁结,不得通其道也,故述往事,思来者
cǐ rén jiē yì yǒu suǒ yù jié , bù dé tōng qí dào yě , gù shù wǎng shì , sī lái zhě
”于是卒述陶唐以来,至于麟止,自黄帝始
” yú shì zú shù táo táng yǐ lái , zhì yú lín zhǐ , zì huáng dì shǐ
维我汉继五帝末流,接三代业
wéi wǒ hàn jì wǔ dì mò liú , jiē sān dài yè
周道废,秦拨去古文,焚灭诗书,故明堂石室金匮玉版图籍散乱
zhōu dào fèi , qín bō qù gǔ wén , fén miè shī shū , gù míng táng shí shì jīn guì yù bǎn tú jí sǎn luàn
于是汉兴,萧何次律令,韩信申军法,张苍为章程,叔孙通定礼仪,则文学彬彬稍进,诗书往往间出矣
yú shì hàn xīng , xiāo hé cì lǜ lìng , hán xìn shēn jūn fǎ , zhāng cāng wèi zhāng chéng , shū sūn tōng dìng lǐ yí , zé wén xué bīn bīn shāo jìn , shī shū wǎng wǎng jiān chū yǐ
自曹参荐盖公言黄老,而贾生、晁错明申、商,公孙弘以儒显,百年之间,天下遗文古事靡不毕集太史公
zì cáo cān jiàn gài gōng yán huáng lǎo , ér jiǎ shēng 、 cháo cuò míng shēn 、 shāng , gōng sūn hóng yǐ rú xiǎn , bǎi nián zhī jiān , tiān xià yí wén gǔ shì mí bù bì jí tài shǐ gōng
太史公仍父子相续纂其职
tài shǐ gōng réng fù zǐ xiāng xù zuǎn qí zhí
余维先人尝掌斯事,显于唐虞,至于周,复典之,故司马氏世主天官
yú wéi xiān rén cháng zhǎng sī shì , xiǎn yú táng yú , zhì yú zhōu , fù diǎn zhī , gù sī mǎ shì shì zhǔ tiān guān
至于余乎,钦念哉
zhì yú yú hū , qīn niàn zāi
”罔罗天下放失旧闻,王迹所兴,原始察终,见盛观衰,论考之行事,略推三代,录秦汉,上记轩辕,下至于兹,著十二本纪,既科条之矣
” wǎng luó tiān xià fàng shī jiù wén , wáng jì suǒ xīng , yuán shǐ chá zhōng , jiàn shèng guān shuāi , lùn kǎo zhī xíng shì , lüè tuī sān dài , lù qín hàn , shàng jì xuān yuán , xià zhì yú zī , zhù shí èr běn jì , jì kē tiáo zhī yǐ
并时异世,年差不明,作十表
bìng shí yì shì , nián chà bù míng , zuò shí biǎo
礼乐损益,律历改易,兵权山川鬼神,天人之际,承敝通变,作八书
lǐ yuè sǔn yì , lǜ lì gǎi yì , bīng quán shān chuān guǐ shén , tiān rén zhī jì , chéng bì tōng biàn , zuò bā shū
二十八宿环北辰,三十辐共一毂,运行无穷,辅拂股肱之臣配焉,忠信行道,以奉主上,作三十世家
èr shí bā xiù huán běi chén , sān shí fú gòng yī gǔ , yùn xíng wú qióng , fǔ fú gǔ gōng zhī chén pèi yān , zhōng xìn háng dào , yǐ fèng zhǔ shàng , zuò sān shí shì jiā
扶义俶傥,不令己失时,立功名于天下,作七十列传
fú yì chù tǎng , bù lìng jǐ shī shí , lì gōng míng yú tiān xià , zuò qī shí liè zhuàn
凡百三十篇,五十二万六千五百字,为太史公书
fán bǎi sān shí piān , wǔ shí èr wàn liù qiān wǔ bǎi zì , wèi tài shǐ gōng shū
序略,以拾遗补艺,成一家之言,厥协六经异传,整齐百家杂语,藏之名山,副在京师,俟后世圣人君子
xù lüè , yǐ shí yí bǔ yì , chéng yī jiā zhī yán , jué xié liù jīng yì chuán , zhěng qí bǎi jiā zá yǔ , cáng zhī míng shān , fù zài jīng shī , qí hòu shì shèng rén jūn zǐ
太史公曰:余述历黄帝以来至太初而讫,百三十篇
tài shǐ gōng yuē : yú shù lì huáng dì yǐ lái zhì tài chū ér qì , bǎi sān shí piān